Ամէնէն սիրած տօնս Զատիկն է… Ո՛չ, ո՛չ, մտիկ ըրէք, հաւատքի-կրօնքի հետ կապ չունի։ Հարցը ամբողջովին արջային է։ Որովհետեւ Զատիկի նախօրեակին եթէ Քուրթուլուշի/Պաքըրգիւղի/Եշիլգիւղի փողոցները պտտիք, ձեր քիթին նախ կը զարնէ սքանչելի սոխի/տոլմայի հոտ մը, ապա՝ դարչինի/թոփիկի հոտը, իսկ վերջաւորութեան ալ՝ միսքի պէս մահլէպով ու մաստակով չէօրէկի բոյրը։ Անշուշտ ասոնց պատրաստները զանազան աղանդերավաճառներու, մարքէթներու եւ անուշավաճառներու մէջ կան, բայց տունը պատրաստելուն պէս բան կա՞յ, ախպէր։ Պատրաստելը առանձին գեղեցիկ է, բաժնելն ու բաժնեկցելու հաճոյքը վայելելը՝ բոլորովին ուրիշ գեղեցկութիւն։ Ահա թերեւս այս պատճառով, նոյնիսկ այո՛, ճիշդ այս պատճառով՝ ես այս պանդխտութեան մէջը թքնեմ։ Ախպէր, օտարի գերմանացիին, զուիցերիացիին ի՞նչպէս պիտի բացատրես մահլէպն ու մաստակը։ Աստուած չընէ՝ ստամոքսին կը դպչի։ Փառք Աստուծոյ, դիմացի գերմանացի դրացինիս զբօսաշրջութեան նախկին աշխատող է, շատ-շատ գացած-եկած է մեր երկիրը, ու քիչ մը կը ճանչնայ մեր համերը։ Երէկ, թարմ փողոցի սիմիթը ղրկած ատենս, մինչեւ որ ինծի պատգամ գրէր՝ արդէն փուռը դրած, խրթխրթան ըրած ու լափլփելով կերած էր։ Վաղը, երբ չէօրէկը տանիմ, փայլող աչքերը տեսնելը աշխարհ մը կ’արժէ, վալլա՜…

Հին ատեն հարուստները հաւկիթ կը ներկէին, իսկ աղքատները, քանի որ ներկ գնելու դրամ չունէին — որովհետեւ Վիքթորիա կերպասի ներկերը շա՜տ սուղ էին(!) հա՜ — կարծեմ սոխի կեղեւով կը գունաւորէին հաւկիթները։ Երեխայ էի, ո՞րտեղէն ի՞նչ եզրակացութիւն հաներ եմ, գլուխս այն ատեն ինչպէ՞ս կ’աշխատէր՝ Աստուած գիտէ…

Սիւզան Եայաս ալ սոխի կեղեւով կը ներկէր։ Կիրակի, եկեղեցիէն ետք երբ իր տունը երթայինք, այդ հաւկիթները իրարու կը զարնէինք։

Իսկ Ռոզա Եայաս ամէն տարի խնամքով դուրս հանած Վիքթորիա կերպասի ներկերով կը ներկէր հաւկիթները։ Պղինձէ կաթսային մէջ՝ առնուազն երեք գոյն։ Մեծ հաւկիթի տուփերուն մէջ կը շարուէին ներկուած հաւկիթները, ձիթապտուղի իւղոտ փոքրիկ լաթով մը փայլեցուելէ ետք, ապա ալ հիւրանոցի ապակեայ շաքարամաններուն մէջ գոյնզգոյն կը տեղաւորուէին։

Հիմա, քանի որ ծուլացայ մառանի Զատիկի տուփը բանալ եւ հաւկիթի ներկերը փնտռել, թոփիկի ու տոլմայի համար գնած շուրջ 50 քիլօ (կը չափազանցնէր) սոխիս կեղեւներով հաւկիթ ներկեցի։ Թէեւ մէջերնին ճաթողներ եղան, բայց բաւական սքանչելի ստացուեցաւ։

Պիտի ըսեմ՝ ա՜խ, ո՞ւր են հին Զատիկները, բայց լեզուս առաջ չ’երթար։ Առաջ հաւկիթները հաւկիթի համ ունէին, չէօրէկները պատշաճօրէն մաստակով ու մահլէպով էին, հաւերը բոլորը ազատ կը շրջէին, շոքոլաներն ալ բոլորը կաթնային էին։ Ո՛չ, անշուշտ ըսել ուզածս այս չէր։ Հին ատեն, երբ մեծամասնութիւն էին այն ընտանիքները, որոնք իրենց զաւակներուն ձեռքէն բռնած նախ եկեղեցի, ապա ընտանիքի մեծերուն, կնքամայրենց եւ այլն Զատիկ շնորհաւորելու կ’երթային. երբ տակաւին չէին բուսած այն ընտանիքները, որոնք «վա՜յ, երեխայիս պիսքոլոճին կը խանգարուի» վախով(!) իրենց լակոտները գլուխնին կը հանէին. երբ «իր զաւկին հետ որակաւոր ժամանակ անցընող հայր»ու պատկերը դեռ շատ հեռու էր Կիրակի առտու կանուխ զինք տանող այն մարդը ըլլալէ՝ դուռը գոց նախաճաշի վայրերը, ուր ո՛չ կայանելու տեղ կը գտնուէր, ո՛չ ալ նստելու… Այսինքն՝ երբ ուղտերը մունետիկ էին, լուերն ալ՝ սափրիչ…

Մեզի համար Զատիկը ընտանիքով եկեղեցի երթալն էր։ Աստուած գիտէ(!), որ մեր չորս իրարու չնմանողներէ բաղկացած ընտանիքին կարգ մը անդամներուն համար ասիկա հաւատքէ աւելի ընկերային, համայնքային, հայկական արարք մըն էր։ Ապա կը այցելէինք կնքամայրերուն, ընտանիքի մեծերուն, իսկ ամէնէն վերջը՝ Սիւզան Եայային, եւ հոն ճաշ կ’ուտէինք։ Կնքամայրս ու Զարմինէ Հօրաքենք Քուրթուլուշ կը բնակէին, եայաս ու մենք՝ Պաքըրգիւղ։ Եկեղեցիներէն միտքիս մէջ առաւելաբար Գումգաբուի Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին մնացած է։ Որովհետեւ Պատրիարք Հայրը հոն կ’ըլլար։ Գիտէք՝ սկիզբը ըսի չէ՞, այն շրջանին, երբ ամէն ինչ ուրիշ էր, հոգեւորականներն ալ բոլորովին ուրիշ էին։ Օրինակ՝ եկեղեցական արարողութեան յաջորդ օրը Պատրիարք Շնորհք Գալուստեան արարողութեան մասնակցած հոգեւորականներն ու (Գողթան) երգչախումբի անդամները Պատրիարքարան կ’ընդունէր։ Այն ատեն Պատրիարք ըսածդ ծանրակշիռ հոգեւորական էր։ Մեր «վանական» ըսածներէն։ Քաղաքականութիւն չգիտցող, ուղիղ, սքանչելիէն ալ անդին մարդ մը։ Դարձեալ այն ատեն, Պատրիարքարանը անշուշտ այնպիսի տեղ մը չէր, ուր ամէն մարդ ձեռքերը ճօճելով կրնար մտնել. հազիւ հոգեւորականները։

Ինչեւէ, շատ երկարեցի։ Զատիկի արարողութեան յաջորդ օրը, երբ եկեղեցւոյ ու երգչախումբի խումբը Պատրիարքարան կը մտնէր, անոնք, որոնք մէջտեղէն աղբիւր կտրելով կը յաջողէին ներս սահիլ, ամէնէն մեղր-սեր բախտաւորներէն էին։ Անգամ մը, բնաւ չեմ մոռնար, ալ այն տարիքը չէի, որ երեխայ-մերեխայ ըսէին. ցիցի պէս մեծ պատանի էի։ Հայրս զիս առաւ, Գողթանի հետ ներս սահեցանք։ Նայեցայ՝ Պատրիարք Հայրը ձեռքը համբուրել կու տայ եւ դեղին փայլով խաչ ասեղնագործուած, ծրարուած, օրհնուած կարմիր հաւգիթներ կը բաժնէ տղոց։ Հայրս ըսաւ՝ «Դուն ալ կարգ մտիր»։ Լաւ, երեխայ չէի, բայց այն տարիքին ալ չէի, որ ըսէի՝ «Ինծի ի՞նչ, լա՛ն, ես ձեռք չեմ համբուրեր, դուն առ Պատրիարքին հաւգիթը»։ Կարգ մտանք։ Բոլորէն ետք կարգը ինծի եկաւ, շնորհաւորեցինք, հայրս ետեւէս հարցուց. «Պատրիարք Հայր, աղջիկս՝ Կարինէն, կրնա՞յ հաւկիթ մը առնել»։ Չգիտցողներուն համար ըսեմ՝ Շնորհք Պատրիարքը Եոզկաթցի էր, Չարթի շրջանը որպէս մանուկ ապրած, առաջին բերաններէն լսած, զրկանքներէ անցած, արժէք ու երախտիք գիտցող հոգեւորական մըն էր։ Նայեցաւ, նայեցաւ, նայեցաւ ու ըսաւ. «Թող առնէ, թող առնէ, բայց մէկ հատ թող առնէ»։

Մենք կը պատկանինք այն սերունդին, որ մեծցաւ գիտակցելով, թէ եկեղեցին խիստ կարեւոր է՝ համայնքին հետ միասին մնալու եւ համրիչի հատիկներուն պէս չցրուելու համար։ Հիմա, ո՛չ թէ ես ամբողջովին կրօնասէր մարդ մըն եմ, բայց քանի որ սուրբ, մեր «տօնական» ըսած օրերուն բազմութիւն սիրող մարդ եմ, օրինակ՝ համավարակի շրջանին եկեղեցիներուն մարդաշատ չըլլալը, չգիտցող՝ յաջորդ Զատիկը պիտի տեսնե՞ն, թէ ոչ, մեծերուն այցելել չկարենալը, խթումի ու Զատիկի սեղաններուն բազմամարդ, ուրախ ու ծիծաղալից չըլլալը զիս չափազանց տխրեցուց։ Անոր համար՝ փառք այս օրերուն…

Կը մաղթեմ, որ յաջորդ տօները աւելի՛ բազմամարդ, աւելի՛ ուրախ, աւելի՛ զրուցաշատ եւ աւելի՛ առողջ ըլլան։

Տօնողներուն՝

Քրիստոս Յարեաւ ի մեռելոց:

Օրհնյալ է Յարութիւնն Քրիստոսի։

Շնորհաւոր Սուրբ Զատիկ:

Բաղադրութիւններ.

8 հաւկիթ
2 գաւաթ շաքար
1 անուշի դգալ աղ
1.5 գաւաթ կաթ
2 ծրար թարմ խմորիչ
375 կրամ կարագ
1 ապուրի դգալ մահլէպ
1 ապուրի դգալ մաստակ
1.5 քիլօ ալիւր

Վրան քսելու եւ ցանելու համար.
Հաւկիթի դեղնուց
Սեւ քիմիոն
Քունջութ
Շերտուած նուշ

Հաւկիթը, շաքարն ու աղը միքսերով լաւ մը կը զարնուին։

Խմորիչը գաղջ կաթին մէջ լաւ մը կը հալեցուի եւ հաւկիթով խառնուրդին կ’աւելցուի։ Կաթը շատ պէտք չէ տաքցնել, այլապէս խմորիչը կ’եփի եւ խմորը չ’ուռիր։

Մարկարինը կը հալեցուի եւ խառնուրդին կ’աւելցուի։ Շատ տաք պէտք չէ ըլլայ, այլապէս հաւկիթներն ալ կ’եփին, խմորն ալ չ’ուռիր։

Մաստակը շատ լաւ կը մանրացուի եւ կ’աւելցուի։ Մաստակը ալիւրի պէս պէտք է ըլլայ։ Եթէ սանդի մէջ պիտի ծեծուի, պէտք է սառնարանի սառցարանէն նոր հանուած մաստակ գործածել եւ ծեծելէ առաջ պտղունց մը օսլայ/ալիւր աւելցնել, որպէսզի չփակի։ Կամ դարձեալ սառցարանէն հանուած մաստակը կարելի է դնել ամուր ու մաքուր տոպրակի մը մէջ եւ գրտնակով կամ ծանր բանով մը ծեծել։ Մաստակը ալիւրի վերածելէ ետք, լաւագոյնն է զայն թէյի քամիչէ անցընելով խմորին աւելցնել։ Եթէ մաստակի հատիկները ամբողջ վիճակով խմորին մէջ եփին, թէ՛ խմորը, թէ՛ չէօրէկը կը դառնացնեն։

Բոլոր բաղադրութիւնները կը խառնուին ու կը շաղուին, ապա խմորը մէկ գիշեր տաք տեղ մը կը ձգուի, որ խմորի։ Եթէ կարելի է, պէտք է վերմակով փաթթել ու ջեռուցիչին քով ձգել։ Շտապ պարագային, փուռը կը տաքցուի մինչեւ 80 աստիճան եւ կը մարուի. խմորը գոց ամանի մը մէջ փուռը կը ձգուի, ու այսպէս աւելի արագ կ’ուռի։ Խմորը փուռը դնելէ առաջ փուռը մարած պէտք է ըլլայ, այլապէս խմորը կ’եփի։

Խմորած խմորէն փոքրիկ գունդեր կը շինուին եւ ալիւր ցանուած սեղանին վրայ կը շարունակեն խմորիլ։

Գունդերը երեք-երեք կը հիւսուին։

Փորձ մը ըրի եւ այս չափերով՝ 3 մեծ ու 3 փոքր, ընդամէնը 6 չէօրէկ հանեցի։ Մեծերը հիւսուեցան 200-ական կրամնոց 3 գունդէ, իսկ փոքրերը՝ 150-ական կրամնոց 3 գունդէ։ Եթէ փափաքիք, 100–120 կրամնոց գունդերով կարելի է աւելի փոքր չէօրէկներ ալ պատրաստել։ Քանի որ խմորելուն եւ եփելուն հետ աւելի պիտի ուռին, փոքր բաժինի համար չափաւոր կ’ըլլան։

Կը հիւսուին, փուռի թուղթին վրայ՝ ափսէին մէջ կը դրուին եւ փուռը դնելէ առաջ ալ որոշ ժամանակ կը ձգուին, որ խմորին։

Վրան նախ հաւկիթի դեղնուց կը քսուի, ապա սեւ քիմիոն, քունջութ եւ շերտուած նուշ կը ցանուի։ (Անշուշտ՝ ըստ փափաքի)

170–180 աստիճան տաքցուած փուռին մէջ կ’եփուի, մինչեւ որ վրան լաւ մը կարմրի։

Բարի ախորժակ…

 

Այս գրութեան բնօրինակը թրքերէնով ԱԿՕՍ-ի հասցէին մէջ ու հոս հրատարակուած է։ 

Այս թարգմանութիւնը արհեստական բանականութեամբ պատրաստուած է, սխալներուն համար նախապէս ներողութիւն կը խնդրեմ։

Աս խըտար:
Կարինէ Պ. Սերովբեան: