Ինչպէս գիտէք, աշխատող մօր ու հօր զաւակ ըլլալը դժուար արհեստ է։ Բայց եթէ տունը եայա մը կայ, մանաւանդ եթէ այդ եայան ամէնէն մտերիմ քանքադ դարձած է, աշխատող մօր ու հօր զաւկին հաճոյքին բան մի՛ ըսեր։ Ես ալ այդ բախտաւորներէն էի։ Տան դուռը բնաւ բանալիով չբացի. միշտ բացող մը ունեցայ։ Միայն այս պատճառով իսկ եայան իր թոռնիկին ամէնէն թանկագինն է։

Եայա կ’ըսենք, եկէք ենթագիր մըն ալ անցընենք։ Ճիշդ է, հիմա «օտարալեզու» սերիալները շատ են, գիտցողներն ալ շատցած պէտք է ըլլան, բայց «եայա»ն հայերէնի մէջ մօրական ու հօրական մեծ մօր համար կը գործածուի։ Այս գրութեան մէջ մինչեւ այս տողը խօսած անձս հօրական մեծ մայրս՝ նշանաւոր Ռոզա Եայաս էր։ Իսկ ասկէ ետքը՝ մօրական մեծ մայրս, Սիւզան Եայան, այլ անուամբ՝ Գանգալցին։

Էֆէնտի՛մ, եայա ըսինք ու մէկ կողմ դրինք։ Թող երկու վայրկեան հոն կենան։ Մեզ՝ հայերուս համար, խոհանոցն ալ ընտանիքի մեծերուն չափ կարեւոր է։ Քանի որ այնքան զգայուն նիւթ մըն է, որ «գիտցողները չգիտցողներուն թող պատմեն» ըսելով չեմ կրնար անցնիլ, քիչ մը մանրամասնութեան պէտք է մտնեմ։ Մեր քով երբ խոհանոց ըսուի, հոսող ջուրերը կը կենան։ Մանաւանդ յատուկ օրերուն… Մենք «տօնական» կ’ըսենք, այսինքն՝ տօնելու արժանի. կարելի է «տօն» ալ ըսել, բայց երկուքն ալ ինծի օտար կու գան։ Ինչեւէ, մեր «օրհնեալ» օրերուն ճաշացուցակները քիչ թէ շատ յայտնի են։ Յատկապէս Սուրբ Ծնունդի ու Զատիկի շրջանին, օրինակ, եթէ Քուրթուլուշէն անցնիք, երկու տունէն մէկէն անպայման կը զգաք տապկուող սոխին հոտը։ Հա՛, տոլման գիտէք, թոփիկն ալ։ Բայց տոլմաքի, սարմա ըսելով՝ այս կամ այն ձեւով մէկէ աւելի աշխարհագրական տարածքի մէջ գոյութիւն ունեցող ուտելիքները ուրիշ են, իսկ մէկ ժողովուրդի հետ նոյնացած ուտելիքները՝ բոլորովին ուրիշ։ Իսկ կարգ մը հայերուս «ուրիշ»ը անվիճելիօրէն թոփիկն է։ Փոքրիկ-մոքրիկ տեղեկութիւն մը ձեզի՝ տիրոջմէն, հաստատ տեղեկութիւն։ Կ’ըլլայ չ’ըլլար՝ դուք ձեզի զգոյշ եղէք. եթէ ճամբանիդ Հայաստան իյնայ, կամ Հայաստանցի հայու մը հանդիպիք, թոփիկ-մոփիկ մի՛ ըսէք։ Մեր թոփիկ ըսած ընկերը Պոլսահայերու աւանդական կերակուրն է։ Արտասահմանի մէջ պատրաստողներն ալ, մեծ հաւանականութեամբ, Պոլսական ծագում ունին։ Ճիշդ է, մեր Գանգալցին ալ, իր մականունէն դատելով, շատ Պոլսեցի չէր համարուեր, բայց սորվելու եւ մեր աւանդութիւններուն ու սովորութիւններուն շատ նուիրուած էր։ Գրել-կարդալ չէր գիտեր, բայց կարգն ու կանոնը շատ լաւ գիտէր։ Հետեւաբար, հաւանաբար յետոյ սորված թոփիկին մասնագէտը դառնալով՝ իր տեղը գրաւած է մեր ընտանիքի պատմութեան մէջ։ Այնքան, որ իր խոհանոցը ոչ ոք մտցնող Ռոզա Եայաս տարին երկու անգամ թոփիկին ձեռք չէր տար եւ այդ պարտականութիւնը իր խնամիին կը յանձնէր։ Սիւզան Եայաս ալ խնամքով կը պատրաստէր, ամերիկեան կտաւներու մէջ կը փաթթէր թոփիկները, ափսէով կը բերէր, մենք ալ լափլփելով կ’ուտէինք։

Երբ թոփիկ կ’ըսուի, ծանօթներուս մեծ մասին պէս յարգանքի լռութեան անցնիլը պարտադիր է։ Մէջտեղը «դիւրին է, կը պատրաստուի, ի՞նչ կայ որ» ըսելուս մի՛ նայիք։ Վերջ ի վերջոյ ձեռքը բաւական կը զբաղեցնէ եւ ահագին չարչարանք ունի։ Բաղադրատոմսին անցնելէ առաջ եթէ պատմութեան նայինք, աղբիւր չունիմ, միայն ականջէ ականջ լսուած տեղեկութիւններ ունիմ։ Էֆէնտի՛մ, ժամանակին (չես գիտեր ինչո՛ւ՝ հաւանաբար մինչեւ 1915(!)) հոգեւորականները, վարդապետները, Մեծ Պահքի ընթացքին (Զատիկէն առաջուան եօթը շաբաթները), գաւառի ճամբորդութիւններուն իրենց հետ թոփիկ կը տանէին եղեր՝ այսօրուան վեկանականութիւն կոչուած մեր պահքը պահելու համար։ Կ’ըսուի, թէ քանի որ թէ՛ կշտացնող էր, թէ՛ ուժ կու տար եւ թէ՛ վեկանական էր, ճամբորդող մեր հոգեւորականներուն համար անզուգական սնունդի աղբիւր մըն էր։ Ասիկա մեր ազգային/կրօնական պատմութիւնն է, որ կրնայ նաեւ քաղաքային առասպել ըլլալ։ Անշուշտ թոփիկին վերաբերեալ անձնական պատմութիւն մըն ալ ունիմ։ Անոր անցնելէ առաջ ըսեմ, որ հոգեւորականներու սուրբ ճամբորդութիւններուն կերած մէկ ուտելիքին, նոյնիսկ դար մը չանցած, գինետուներու ու օղիի սեղաններու ամէնէն փնտռուած, ամէնէն աշխատատար եւ ամէնէն ազնուական աղանդերին վերածուիլը, իմ կարծիքով, համէն չկշտացուելիք «զարգացում» մըն է։

Գանք մեր պատմութեան։ Էֆէնտի՛մ, ինչպէս գիտէք, աշխատող ծնողքին տանձն ալ ծառին տակ ինկաւ, ու երկրորդականը աւարտելուս պէս, իմ ձեւովս, աշխատանքային կեանքի նետուեցայ։ Թէ՛ աշխատէ, թէ՛ ուսանի, թէ՛ պտտի-զուարճանայ. անշուշտ տան գործն ու խոհանոցը, ամէն աշխատող երիտասարդ հին աղջկայ պէս, ինծի քով ալ նանա՜յ։ Թոփիկը ձգեցէք, մակարոն եփելս անգամ անկարելի է։ Միայն հաւկիթ կրնամ կոտրել, այն ալ՝ նպարավաճառէն տուն բերած ատենս, ճամբան։ Այո՛, մինչեւ 28 տարեկանը այսպէս շարունակուեցաւ։ Անկէ ետքը… ամա՜ն, ձգեցէք, մենք նպատակին վրայ կեդրոնանանք։

Տարին 2001, ամիսը՝ Յուլիս։ Ըսելը ամօթ է՝ խեղճ մը գտեր, նշանուեր եմ, քանի մը ամիսէն պիտի ամուսնանամ։ Ըսի՝ գոնէ կարգ մը դասական բաներ սորվիլ փորձեմ։ Մեր Գանգալցին առջեւս նստեցուցի։ Սխալ մը գործելով՝ սկսայ հարցնել։ Ո՛չ ալ սխալէս դաս առնելով կրցայ լռել. հարցուցածիս չափ անգիտակցաբար շարունակեցի, ճիշդ այսպէս. (Ե՝ Եայաս, Մ՝ Մամաս, Գ՝ Ես)

Գ.- Եայա՛, թոփիկը ինչպէ՞ս կը պատրաստուի։ (Թուղթ-գրիչը ձեռքս, կարծելով որ նախ բաղադրութիւններու ցանկը պիտի գայ՝ սկսեր եմ գրել)
Ե.- Եփուած սիսեռն ու գետնախնձորը քերիչէ պիտի անցընես…
Գ.- Գետնախնձո՞րը։
Ե.- Հա՛, սիսեռին հետ… Բայց կեղեւները պիտի հանես…
Գ.- Գետնախնձորի՞ն։
Ե.- Չէէէ՜, սիսեռին։
Գ.- Գետնախնձորը կեղեւո՞վ…
Մ.- Կարինէ՛, մի՛ յիմարանար։
Գ.- Ինչո՞ւ։ Վիթամինը կեղեւին մէ՞ջ է։
Մ.- Լռէ՛։
Գ.- Լաւ… Եայա՛, յետո՞յ։
Ե.- Թահինի հետ պիտի խառնես…
Գ.- Ո՞վ։
Ե.- Ահա՛, պատրաստեցիր չէ՞։
Գ.- Ի՞նչը, լէյն։
Ե.- Դուրսը, է՛…
Գ.- Ես այսպիսի գործին մէջը թքնեմ։ Ասիկա ներս-դուրս ունի՞։
Ե.- Հապա՜, աղջի՛կս…
Գ.- Լաւ, որքա՞ն սիսեռ։
Ե.- Մէկ բանկա։
Գ.- Գաւա՞թ։
Ե.- Ո՛չ, բանկա։
Գ.- Լռե՞մ…
Ե.- Այո՛։
Գ.- Թահի՞ն։
Ե.- Այո՛, թահինին հետ լաւ մը խառնէ, ամա՜ն, գունդ-գունդ չըլլայ…
Գ.- Որքա՞ն թահին կը դնենք։
Ե.- Աչքի չափով, ահա…
Գ.- Եայա՛, աչք ունի՞մ, որ չափ ունենամ, կեանքդ ուտեմ. ինծի չափ մը տուր…
Ե.- Աչքի չափով…
Մ.- Դուն 500 կրամ գրէ…
Գ.- Լաւ, միւսերը որքա՞ն։ Դուրսը ո՞րն է, ներսը՝ ո՞րը։ Ներսը քեզ կ’այրէ, դուրսը՝ զի՞ս։ Մեռնիլ կ’ուզեմ. մեռնելէս ետք թաղումիս թոփիկ պատրաստեցէք ու բաժնեցէք. կտակս է։ Ըսէք՝ «Բաղադրատոմսը առնել անգամ չէր կրնար», նոյնիսկ տապանաքարիս վրայ գրել տուէք… Օգնութի՜ւն։ Թոփիկներով օգնութի՜ւ՜՜ն։
Մ.- Հողաթափը կու գա՜յ…

Այսքան գրել-գծելէ ետք, վերջին ողորմի մըն ալ եկաւ։ Էֆէնտի՛մ, 2008-էն ետք, երբ մեր Գանգալցին ալ այն կողմ գաղթեց, այս վսեմ պարտականութիւնը մամայէն աւելի պապային մնաց։ Դէ գիտէք՝ վկայեալ համադամ, փոր ունեցող մարդ է, անպայման ինք պիտի պատրաստէր, խնամքո՜վ։ Եւ ի՜նչ խնամք… Ան ալ երթալէն ի վեր ամբողջ գործը մօրս մնաց…

Ինչեւէ, երբ խոհանոցի հանդէպ սէրս այդքան էր, հիմա դարձած եմ այնպիսի մարմին մը, որ տարին առնուազն մէկ, առաւելագոյնը երկու անգամ, իսկ տասը տարին անգամ մը՝ խելքիս փչելուն պէս, տարին երեք անգամ կրնայ պատրաստել։ Ստորեւ դուրսին ու ներսին համար առանձին-առանձին բաղադրութիւններու ցանկ կազմեցի։ Փորձուած ու հաստատուած է։ Պատրաստեցէ՛ք, կերէ՛ք, ողորմի ըսելը մի՛ մոռնաք…Բաղադրութիւններ.

Դուրսին համար.
Կէս քիլօ սիսեռ
250 կրամ գետնախնձոր (եթէ կարելի է՝ առանց գետնախնձորի յաջողցուցէք թանձրութիւնը)
250 կրամ թահին
1 անուշի դգալ աղ

Ներսին համար.
2 անուշի դգալ աղ
1.5 քիլօ սոխ
1 ապուրի դգալ չամիչ
1 ապուրի դգալ սոճիի սերմ
3 անուշի դգալ շաքար
2 անուշի դգալ բուրումնաւէտ պղպեղ
2 անուշի դգալ դարչին
250 կրամ թահին

Հնարք մը. եթէ կարելի է, նախ ներսը պատրաստեցէք ու ձգեցէք, որ պաղի, ապա դուրսին սկսէք։ Այլապէս դուրսը սպասելու ընթացքին կը չորնայ, փաթթելը կը դժուարանայ եւ ճաքեր կը գոյանան։

Նախապատրաստութիւն.

Եթէ պահածոյի սիսեռ պիտի չգործածէք, նախորդ իրիկուընէ գաղջ ջուրի մէջ թրջեցէք։ Կարելի է պահածոյի սիսեռ ալ գործածել. եթէ քիչ մը կարծր է, գործի սկսելէ առաջ մէկ-երկու անգամ եռացուցէք։

Չամիչը սրբիչի մը մէջ դրէք ու շփեցէք, որպէսզի եթէ կոթեր ունի՝ բաժնուին։ Եթէ չծուլանաք, մէկիկ-մէկիկ ստուգեցէք (այո՛, շատ ըրած եմ)։

Սոճիի սերմն ու չամիչը եռացած ջուրի մէջ դրէք ու սպասցուցէք։ Կրնաք մէկ անգամ եռացնել ալ։ Նպատակն այն է, որ թէ՛ կեղտը երթայ, թէ՛ քիչ մը կակուղնան, չամիչները ուռին, սերմերը ճերմկին։

Ներսին պատրաստութիւնը.

Սոխը պիյազի համար բարակ կտրեցէք։ Երկու անուշի դգալ աղ աւելցուցէք ու կրակին վրայ դրէք։ Միջակ/մեղմ կրակի վրայ, կափարիչը գոց եփած ատեն, երբեմն խառնեցէք։ Երբ սոխը իր ջուրը ձգէ, կափարիչը քիչ մը բացէք, բայց ամբողջովին մի՛ բանաք. տակը քիչ մը ջուր թող մնայ։ Շարունակ խառնելով՝ շարունակեցէք եփել։ Երբ սոխը խիւսի պէս դառնայ, կրակէն առէք։ Եփելը աւարտած ըլլալը կրնաք հասկնալ նաեւ, երբ սոխը տակը բռնելու սկսի։ Միայն թէ մի՛ տարուիք ու տակը շատ բռնել մի՛ տաք. պէտք չկայ։ Թէ՛ գոյնը կը մթննայ, թէ՛ խրթխրթան կը դառնայ. ասիկա չենք ուզեր։ Եփած սոխին թանձրութիւնը այնքան կակուղ պէտք է ըլլայ, որ ակռային չգայ։

Ոսկի արժող հնարք մը ձեզի. ուրիշ տեղ չէք գտներ, Սարգիս Սերոբեանի գիւտն է։ Սոխին ջուրը մէկ կողմ առանձնացուցէք՝ թոփիկին դուրսը համեղցնելու համար։

Սոխին ջուրը առանձնացնելու համար զայն քամոցի մը մէջ դրէք ու քիչ մը սպասեցէք։ Այդ ջուրը չըլլա՜յ թափէք. դուրսին մէջ պիտի գործածենք։ Լաւ մը ջուրը քամած սոխին աւելցուցէք թահինը, չամիչը, սոճիի սերմը, շաքարը, բուրումնաւէտ պղպեղն ու դարչինը եւ լաւ մը իրարու խառնելով՝ համասեռ թանձրութիւն մը ստացէք։

Դուրսին պատրաստութիւնը.

Թրջուած սիսեռը լաւ մը եփեցէք եւ քամեցէք։ Եփած ատեն ջուրին աղ եւ, եթէ ուզէք, քիչ մըն ալ կերակուրի սոտա աւելցնել մի՛ մոռնաք։ Կեղեւները հանեցէք։ Ճիշդ է, առանց կեղեւները հանելու ալ խառնիչէ անցուցած եմ, գէշ ալ չէ եղած, բայց ես դարձեալ հանելը կը նախընտրեմ։ Գետնախնձորը կեղեւով եւ ամբողջութեամբ՝ առանց կտրտելու կամ մասերու բաժնելու, աղաջուրի մէջ եփեցէք եւ կեղեւը հանեցէք։ Եփուած ու կեղեւուած սիսեռն ու գետնախնձորը ճզմեցէք, մինչեւ որ խիւս դառնան։ Մէջը թահինն ու աղը խառնեցէք եւ ողորկ թանձրութեան հասցուցէք։

Ամէնէն կարեւոր հնարքին բացատրութիւնը. եթէ թանձրութիւնը ջրիկ չէ, գետնախնձորը աւելցնելէ առաջ եփած ու քամած սոխին ջուրը վերահսկուած ձեւով դուրսին աւելցուցէք։ Կաթիլ-կաթիլ աւելցուցած այդ սոխի ջուրը դուրսին «ումամի» պիտի տայ. չըլլայ ըսէք՝ չէի ըսած։

Պատրաստութիւնը.

Հիմա եկանք այն տեղը, ուր զուռնան «զըրթ» կ’ըսէ, էֆէնտի՛մ։ Դուրսէն «աչքի չափով» քանակ մը առէք եւ բարակ, խոնաւ ամերիկեան կտաւի (կամ սննդային թափանցիկ նայլոնի) վրայ բարակ բացէք։ Դուրսին բարակը յարգի է, անոր համար կարելի եղածին չափ բարակցուցէք։ Եթէ կտաւը/թափանցիկ նայլոնը տեսնէք, ալ մի՛ բարակցնէք. չափազանցած էք…

Բացած դուրսի նիւթին մէջտեղը ձեր պատրաստած ներսէն լեցուն մէկ ապուրի դգալ դրէք, թեթեւ մը տարածեցէք եւ կտաւին օգնութեամբ դուրսը գոցեցէք այնպէս, որ պահարանի մը ետեւի կողմին նման ձեւ ստանայ։ Այսինքն՝ ուղղանկիւն պրիզմա մը պիտի կազմուի, իսկ հաստութիւնը երկու սանթիմեթրը պիտի չանցնի։ Անշուշտ կրնաք չորս կողմէն դէպի ետեւ գոցել, խաւաքարտէ տուփերու պէս, բայց ես ըսեմ՝ այդ պարագային ծալքերուն վրայ իրարու եկող դուրսը շատ ըլլալով կը հաստնայ, իսկ այն թոփիկը, որուն դուրսին համը ներսէն աւելի կը մնայ բերնին մէջ, ձախողած թոփիկ է։

Իրականութեան մէջ, եթէ անունին համապատասխան գունդի ձեւ կարենաք տալ՝ հրաշալի կ’ըլլայ, բայց ատիկա բաւական ձեռքի վարժութիւն կը պահանջէ։ Փորձեցէք ու տեսէք. գունդ ըրէք, եթէ դուրսը աւելնայ՝ փրցուցէք, մի՛ ճնշէք, որպէսզի տակը շատ հաստ չըլլայ։

Ահա՛ այսքան, ըսած էի չէ՞, որ ձի ու ուղտ չէ, չէ՞, չէ՞։

Փաթեթները կրնաք թէ՛ սառցարանը, թէ՛ սառնարանը պահել։ Անշուշտ սառնարանին մէջ երեք-հինգ օրը չանցնի, բայց սառցարանին մէջ բաւական երկար կը դիմանայ։

Մատուցելէ առաջ հանեցէք փաթթած կտաւը/թափանցիկ նայլոնը, վրան՝ այն կողմը, ուր ծալքերը չեն երեւիր, դարչինով եւ մաղադանոսի փոքրիկ տերեւով մը զարդարեցէք։

Վերջին հնարքը. երբ թոփիկի վարպետ դառնաք, փաթթելէ առաջ, աւելի ճիշդ՝ դուրսը կտաւին վրայ տարածելէ առաջ, կտաւին մէջտեղը մաղադանոսի երեք փոքրիկ տերեւ դնէք եւ այդպէս փաթեթէք, բացուելուն շատ աւելի ներկայանալի կ’ըլլայ։

Բարի ախորժակ, անուշ ըլլայ եւ շա՜տ քալորի ըլլայ։

Ամէնէն կարեւոր հնարքը. առանց ալքոլի ուտելը մեղք է, իսկ մեզմէ գացածները չյիշելով ուտելն ալ՝ ամօթ։

 

Այս գրութեան բնօրինակը թրքերէնով ԱԿՕՍ-ի հասցէին մէջ ու հոս հրատարակուած է։ 

Այս թարգմանութիւնը արհեստական բանականութեամբ պատրաստուած է, սխալներուն համար նախապէս ներողութիւն կը խնդրեմ։

Աս խըտար:
Կարինէ Պ. Սերովբեան: