Մարդ ժամանակ առ ժամանակ ածական, մականուն կամ բնորոշում մը կ՚ունենայ։ Մանկութեան՝ փաղաքշական ածականներ, պատանեկութեան՝ nick name-ներ, իսկ մեծնալու հետ՝ հաւանաբար մնայուն անուններն ալ այլեւս մականունի կը վերածուին։ Մենք Արապ/Սառնադարանագործ Սարգիսի, Ձի Միհրանի, Մեծավաճառ Զաւէնի, Կոյր Մուրատի, Թիթեռնիկ Քլոտինի, Ահաւոր Սիւլէյմանի, Տղամարդ Ֆաթմայի նմաններով մեծցած ենք։ Բայց որոշ ժամանակ ետք բոլոր ածականները մէկ կողմ կը մնան ու «մօրը աղջիկը», «հօրը տղան»երը կը սկսին։ Մանաւանդ երբ մայրն ու հայրը հեռանան՝ աւելի շատ։ Երբեմն այս ածականները շատ ծանր կը նստին մարդուն։ Հպարտանալուդ կողքին՝ միւս կողմը վիրաւորելու վախն ալ կայ։
Առաջ, մեր մտած միջավայրին համեմատ, ընտանիքի անդամները ներկայացնելու ձեւերը կը փոխուէին։ Օրինակ՝ համայնքին մէջ ամենէն շատ «Սարգիսի/Մանիշակի աղջիկը» կ՚ըլլայի։ Իսկ եկեղեցական միջավայրերուն մէջ «Վաղարշակի քոյրը» էի։ Իմ տիրապետութիւնս պահած միջավայրերուս ու վայրերուս մէջ ալ (նեղ տարածքներ, կարճ փոխանցումներ) Մանիշակը երբեմն «Կարինէին մաման» կ՚ըլլար, բայց շատ հազուադէպ։ Նոյնիսկ ոմանք կը կարծեն եղեր, թէ Սարգիսն ու Մանիշակը միայն մէկ տղայ ունին։ Ես կարծես աւելի ուշ ծնած ըլլայի, եւ եթէ հօրս ալ չնմանէի՝ հաւանաբար այն շրջանին նոյնիսկ որդեգրուածի վերաբերմունքի կ՚արժանանայի։
Մանիշակը՝ մանուկ հասակին
Գիտէք՝ կ՚ըսեն. «Երթալով մօրդ կը նմանիս»։ Ես միշտ կ՚ուրանամ։ Արդէն քիթս ու շրթունքներս տեսնողները, կարծես ինքնաշխատ սարքի կապուած ըլլան, «ասիկա Սարգիսին աղջիկն է» կ՚ըսեն։ Բայց 45-էն ետք, մանաւանդ հայրս երթալէն ետք, շատ յստակ նկատեցի, որ երթալով մօրս կը նմանիմ։ Մանաւանդ երբ կը սկսիմ կազմել այն նախադասութիւնները, որոնց վրայ շատ կը խնդայի եւ որոնք «անցեալ տարի այսօր…»ով կը սկսին, ինքզինքս կը պտղեմ՝ «ի՞նչ կ՚ընես կոր, խե՛նթ» ըսելով։
Դուք մի՛ նայիք, որ «հօրս աղջիկն եմ» ըսելով այսքան կը փքուիմ. իրականութեան մէջ ճիշդ ձուին տիրոջ ոտքին տակ ինկած տանձ մըն եմ ես։ Ինքն ալ չի գիտեր, կամ գիտէ ու երեսիս չի զարներ, բայց օրինակ՝ փոքր ժամանակ միշտ ուսուցիչ ըլլալ կ՚ուզէի։ Դասարանի ցուցակներ կը պատրաստէի եւ դասէն մնացած ժամանակներուն (դպրոցը շատ դանդաղ կ՚ընթանար, ես անհամբեր էի, ուսուցիչները թուաբանութեան դասերուն շատ դանդաղ կ՚երթային, սաստիկ կը ձանձրանայի) ուսուցիչ կը դառնայի ու ինքս ինծի աշակերտներուն նիշ կու տայի։ Յետոյ մանկավարժական պատրաստութիւն ստացայ, նոյնիսկ փորձուսուցում ըրի։ Նոյնիսկ աշխատած դպրոցիս մէջ տնօրէն մը ճանչցայ, որ կը հաւատար, թէ ՏՏ-էն մնացած ժամանակներուս կրնամ ուսուցչութիւն ընել. անհաւատալի՜։
Մեծնալուս հետ նկատեցի, որ մէջս կը կրեմ այն բոլոր յատկութիւնները, որոնց համար «բնա՛ւ այդպէս պիտի չընեմ» կամ «մօրս պէս պիտի չըլլամ» կ՚ըսէի։ Այս գիտակցումը երբեմն տխուր էր, երբեմն ալ՝ հպարտութեան պատճառ։ Բայց Իճլալ Այտընի ըսածին պէս՝ «Երթալով քե՞զի կը նմանիմ։ Թէ՞ “մօրը ճակատագիրը աղջկան կը մնայ” ըսուածը այս է»՝ կը կատարուէր։ Կարծեմ կը ծերանայի։ Անշուշտ դուք մէկ կողմ դրէք այն իրողութիւնը, որ ես տարիք առնելուս հետ՝ իմ դուրս ելած փոսին տիրուհին ալ պիտի տարիք առնէր։
Որովհետեւ ան մէկ անգամ իսկ չի կրնար տարիք առնել. բնութեան օրէնքներուն հակառակ է։ Որովհետեւ ան ելեկտրականութեան հաշուիչը շատ չգրէ ըսելով՝ հաշուիչը ետեւ աշխատցնող մագնիսն է, հօրմէն գաղտնի թռցուցած ինքնաշարժը ետադարձով վարող Թարըք Աքանն է, տարիքը առնելուն հետ երիտասարդացող Պենճամին Պաթընն է։ Եւ նոյնիսկ բոլորին հասկնալի ձեւով ըսեմ՝ իրականութեան մէջ գինիի պէս է. չի ծերանար, տարիք չ՚առներ, կը հնանայ, եւ հնանալուն հետ ալ կը գեղեցկանայ։ Ահա՛ այս հարցին մէջ իրեն չեմ քաշած. պարզապէս գիտցածնիդ փերեզակ մըն եմ ես։
Արդ, անցեալ օր Վաստակաւոր Ուսուցչուհի Տիկին Մանիշակի, Պառոնուհի Սերոբեանի, Օրիորդ Մանիշակի՝ անունը եւ զանազան ածականները ինչ որ են՝ այդ կնոջ ծննդեան օրիկն էր։ Մէկ շաբաթ առաջուընէ տօնակատարութիւնները սկսեր են՝ մինչեւ հեռուները, կապոյտ նաւապտոյտներուն վրայ։ Գիտէք՝ «քառասուն օր, քառասուն գիշեր» կ՚ըսեն չէ՞. կնոջ քառասունքէն ետք ճիշդ այս տեսակ ծննդեան օրիկ մը վիճակեցաւ։ Ի՞նչ կարծեցիք՝ տարի՞քը պիտի գրեմ։ Խենթացա՞ք։ Յետոյ ամբողջ աշխարհի մէջ պահուըտելիք ծակ մը չեմ գտներ, որովհետեւ Մանիշակ մը, այն հեռուէն մինչեւ հոս, շատ հանգիստ կրնայ զանգիս մէջ խոտ խցկելու զօրութիւնը ունենալ։
Եթէ իր գերազանցութիւնը տեսազանգով պիտի կանչուի, անպայման պէտք է դէմք-մազք շտկել ու այնպէս զանգել։ Ասոր հակառակ՝ լսելիքներս յայտնի են. «Մարդ մազ-գլուխը կը շտկէ, շպար կ՚ընէ. ե՞ս քեզի այսպէս սորվեցուցի»ն կ՚ըսէք, «Նայէ՛, Քաթիան, Սանթան, Արուսը գիշերը ժամը 12-ին զանգեցին։ Դուն տակաւին քնացի՛ր»ը կ՚ըսէք, «Հայհոյանք մի՛ գրեր, ուսուցիչներդ կը կարդան»ը կ՚ըսէք՝ թող ղրկէ գայ, պատրաստ եմ։
Փոքր ժամանակ ինչպիսի՛ երեխայ ըլլալս բացատրելու համար ինծի ըսած էր. «Բնա՛ւ մի մտածեր, աղջկանդ նայէ՝ կը տեսնես»։ Երբեք միտքէս չ՚ելլեր։ Հիմա ես ալ կ՚ըսեմ, որ ծերութիւնս բնաւ չեմ հետաքրքրուիր. կարծեմ, հաւանաբար, իմ ենթադրութեամբ՝ ճիշդ մամայիս պէս պիտի ըլլամ։
Ճիշդ բանաստեղծին ալ ըսածին պէս՝
«Երգերը քեզ կ՚երգեն,
Լեզուներուն վրայ մեղեդի է անունդ,
Սիրոյ պէս, սիրահարութեան պէս…»
Տիկին Մանիշակ, Պառոնէս Սերոբեան, Օրիորդ Մանիշակ։
Լաւ, ինչո՞ւ այս բոլորը գրեցի։ Որովհետեւ խանութը իմս է, միդիան իմս է, տոլման իմս է, մաման իմս է. ասիկա մէկ (ա՜յ, կատակ էր, աղջի՛կ, քէֆիս քէհեային հոգին տոլմա ուզեր է)։ Երկրորդը՝ երբ արխիւները կը խառնշտկէի (վա՜յ, նորէն Մանիշակ դարձայ) ու հին թերթերը կը դիտէի, ձեռքս կտրօն մը անցաւ։ Ժամանակին հայրս ալ պատմած էր։ Ո՞վ էր՝ չեմ յիշեր. օր մը մէկը ձիթաիւղով տոլմա բերեր է։ Երբ հայրս համտեսելով գովեր է՝ «ճիշդ Մանիշակինին պէս եղեր է, շաքարը, համը, աղը՝ ամէն ինչը ճիշդ է», մարդն ալ ըսեր է. «Է՜, պառո՛ն, արդէն Տիկին Մանիշակին բաղադրատոմսն է»։ Պարզուեր է, որ մարդը ժամանակին կնոջ տոլմայի բաղադրատոմսը թերթին մէջ գրեր է, իսկ տեսնողն ալ գործածեր է բաղադրատոմսը։ Ահա երբ նախապատմական թուականի «Ակօս»ին մէջ այդ բաղադրատոմսը գտայ, պատահմամբ ալ ծննդեան օրուան զուգադիպեցաւ, ըսի՝ նիւթը լաւ մը ծեծեմ, վրան ալ տոլմայի բաղադրատոմսը փակցնեմ։ Բաղադրատոմսը լոյս տեսած էր «ԱԿՕՍ» թերթի 25 Յուլիս 1997 թուակիր 69-րդ թիւի 8-րդ էջին մէջ։
Ի դէպ, Գնալը կղզիի Երեքշաբթիի Շուկային մէջ ինքզինք կղզիին AliExpress-ը ներկայացնող, հրապարակէն շուկայ մտնելուն՝ գնդադաշտին դիմաց, ծով տանող փողոցին սկիզբը սեղան բացող մարդուկէն երեք կոպեկով գնած «պղպեղի գլուխ մաքրող»ս (ես մկրտեցի, անունը ես դրի՜) տոլմաներուս կազմուածքին առանձին գեղեցկութիւն մը աւելցուց. առանց բռնութեան, բայց պնդումով կը յանձնարարեմ։
Իմ մանկութեան, մեր ընտանիքի հիւրասեղաններուն անխուսափելի եռեակը ձիթաիւղով տոլման (մեծ մասամբ՝ պղպեղովը), ռուսական աղցանն ու եռանկիւն պէօրէկն էր։ Այսօր «միջանկեալ տաք ուտեստ» կոչուած եռանկիւն պէօրէկը Ռոզա մեծմամաս խնամքով կը պատրաստէր, եւ մեր քով իբրեւ նախուտեստ կը դրուէր հիւրերու պնակներուն մէջ։ Ռուսական աղցանը Սարգիս Սերոբեանի դասական մըն էր։ Մայոնեզը ձեռքով, պատառաքաղով զարնուելով խնամքով կը պատրաստուէր, որ ինքնին առանձին գրութեան նիւթ է։ Իսկ տոլման կ՚ըլլար Մանիշակի արտադրանքը, որ հանգուցեալ Ռոզա մեծմամայէս ալ ձեռնադրութիւն ստացած էր։ Չեմ գիտեր՝ այս աշխարհին մէջ ուրիշ մէկը կա՞յ, որ խոհանոց մտնելը այսքան չսիրէ եւ միաժամանակ ձեռքը այսքան համեղ ըլլայ ու անթերի կերակուր պատրաստէ, բայց Մանիշակը ճիշդ նկարագրածիս պէս է։ Տոլմա մը կը պատրաստէ՝ մատերնիդ կ՚ուտէք։
Գանք զուռնային զըռթ ըսած տեղը… Մեր ձեւին մէջ, դասականներուն հարցով դիւրինին չենք փախչիր։ Օրինակ՝ տոլմային միջուկը լաւ մը եփելով, բրինձն ալ խաշելով չեն պատրաստեր. ամօ՛թ է, մեղք է։ Նախ, ինչպէս ամէն տոլմայի, թոփիկի եւ առատ սոխով բաղադրատոմսի պարագային առանց ծուլանալու պիտի կրկնեմ՝ կարելիութեան սահմաններուն մէջ պէտք է գործածել Կարաճապէյի սոխ, որ ճաշի սոխ ալ կը կոչուի։ Ապա, լուսանկարային բաղադրատոմսին մէջ ալ բացատրուածին պէս, հայկական ձեւով տոլմա պատրաստելու համար յատկապէս սոխ-բրինձ համեմատութեան պէտք չէ ձեռք տալ։ Շաքարը պէտք չէ խնայել։ Նորէն կրկնութիւն պիտի ըլլայ, բայց առաջ չկարդացողներուն համար կը կրկնեմ. հիները սոխը երկա՜ր եփելով կը կարամելացնէին, հետեւաբար շաքար չէին գործածեր։ Բայց այսօրուան սոխը, վառարանը, կաթսան՝ անոնցմէ ոչ մէկը արտօնութիւն կու տայ. այդ պատճառով շաքարը առատ կը պահենք։
«Ակօս» թերթի 25 Յուլիս 1997 թուակիր 69-րդ թիւի 8-րդ էջին մէջ լոյս տեսած բաղադրատոմսը։
Գրութեան մանրամասնութիւնները բաւական յայտնի են, աւելի խօսքի ի՞նչ պէտք կայ։ Բայց հրամեցէ՛ք՝ գրութենէն հոյակապ գաղտնիք-նոտկա մը. պղպեղի տոլմային պարագային, կերակուրը եփելէն ետք կաթսային մէջ մնացած ջուրը դգալով տոլմաներուն կը բաժնուի, որպէսզի միջուկը չոր չմնայ։ Մանրամասնութիւն մըն ալ ինձմէ. մեր տունը ձիթաիւղով պղպեղի տոլման անպայման լոլիկով կը կափարիչուէր. տակաւին ալ նոյնը կ՚ընեմ, երբե՛ք պղպեղով չեմ գոցեր, բաց ալ չեմ ձգեր։ Վերջին գեղեցկութիւնը. եփելու ժամանակ կաթսային մէջ ես ալ քիչ մը ձիթաիւղ կ՚աւելցնեմ, որպէսզի պղպեղները փայլփլուն փայլին։
Այս անգամ բաղադրատոմս, չափ-մափ չկայ. բաղադրատոմսը լուսանկարին մէջ է։ Պատրաստեցէ՛ք, պատրաստեցէ՛ք ու կերէ՛ք։
Բարի ախորժակ։
Այս գրութեան բնօրինակը թրքերէնով ԱԿՕՍ-ի հասցէին մէջ ու հոս հրատարակուած է։
Այս թարգմանութիւնը արհեստական բանականութեամբ պատրաստուած է, սխալներուն համար նախապէս ներողութիւն կը խնդրեմ։
Աս խըտար:
Կարինէ Պ. Սերովբեան:
Բաղադրութիւններ.
GURBET.KUŞUNDAN.NÂMELER 