Կեանքը երբեմն քունի եւ արթնութեան միջեւ տեսնուած երազներուն պէս է։ Որոշ ժամանակ անց, այն ցաւերը, որոնք կը կարծէիր, թէ սուր դանակի մը պէս սիրտդ կը բզկտեն, ձեւ կը փոխեն ու յիշատակի կը վերածուին։ Նոյնիսկ ոմանք բնաւ, ոմանք ալ կիսատ-պռատ կը յիշես։ Սակայն ո՛չ միտքը, ո՛չ ենթագիտակցութիւնը, ո՛չ ալ մարմինը կը մոռնան անոնց զգացուցածը. նոյնիսկ ժամանակը չի կրնար ջնջել։ Ցաւը ձեւ կը փոխէ, յիշատակ կը դառնայ, բայց զգացուցածը երբեք չի փոխուիր։ Կեանքի այն ապտակներէն մէկուն պէս, որ մարդու երեսին հինգ հսկայ մատի հետք կը ձգէ։ Բայց սա ալ կայ. դժբախտաբար, կեանքի կարգ մը ապտակները մօր հողաթափին չափ խղճամիտ չեն ըլլար։

Ահա կարգ մը մահեր մեզի ճիշդ ասոնք կը զգացնեն։ Այո՛, օր մը բոլորը պիտի մեռնին՝ դուն ալ, ես ալ, գիտենք, սիրելի՛ ընթերցող։ Այո՛, մեզմէ ոչ մէկը անմահութեան ըմպելիք խմած է։ Նոյնիսկ գիտենք, որ ծեր էր, լաւ ապրած էր, շատ ծանր հիւանդ էր, ցաւերէն ազատեցաւ։ Դիմացինիդ այս մխիթարութեան փշրանքներով մօտենալու փորձն իսկ անզգայութիւն, մեծամտութիւն, անպատկառութիւն եւ ցաւին հանդէպ անյարգալից վերաբերում է։ Այդ պատճառով գացողներուն հարազատներուն միայն համբերութիւն եւ ցաւակցութիւն կրնամ մաղթել։ Գացողին լոյսերու մէջ ըլլալը, աստղերուն հետ քնանալը եւ նման բաները ինծի թէ՛ ուտոպիական, թէ՛ ծիծաղելի կը թուին. ի վերջոյ մարմինը գետնին չգիտեմ քանի յարկ խորքը, աչքերը փակ եւ բաւական մութի մէջ պիտի ըլլայ։ Հա՛, այս գրածներս ո՞վ կը կապեն։ Ոչ ոք։ Անձամբ ես կը նախընտրեմ չըսել։ Ըսողին ալ չեմ խառնուիր։

* * *

Հայ համայնքի անդամները գիտեն, որ յատկապէս 1980-ի նախօրեակին եւ յաջորդող շրջանին (իմ կեանքիս զուգադիպող մասին առումով) մենք շատ չէինք կրնար հաւաքուիլ։ Օրինակ՝ 1985-էն ետք ես ամէն շաբաթավերջ դպրոցական միութեան մը մէջ ժողովրդական պարի դասընթացքներու կ’երթայի։ Նպատակը, անշուշտ, ցատկռտելէ զատ մշակութային ներդրումն էր։ Բայց, իմ կարծիքով, բուն նպատակը համայնքի երիտասարդները իրարու քով բերելն էր։ Ոտքի մնալ կրցած դպրոցական միութիւններուն պարի, երաժշտութեան, արուեստի ու թատրոնի գործունէութիւնները, երբեմն կազմակերպուած թէյասեղանները (1980-ականներուն մեզի համար «փարթի ընել»ը թէյի երթալ էր), եկեղեցական երգչախումբերուն փորձերը եւ նաեւ եկեղեցին այն սակաւաթիւ միջավայրերն էին, որոնք կրնային մեզ համախմբել։ Մինչեւ Պատրիարք Մեսրոպ Մութաֆեանի հոգեւոր առաջնորդութեան սկսած շրջանը, եկեղեցական կեանքը մեծ մասամբ սահմանափակուած էր կիրակնօրեայ պատարագներով։ Այդ շրջանի պատրիարքը քաղաքականութենէն եւ առօրեայ քաղաքական վէճերէն յատկապէս հեռու մնացող, իր ընտրութեամբ մեկուսի ապրող հոգեւորական մըն էր։ Տասնամեակներ առաջ փողոցներ յորդող «կեավուրներու տօներու» գործունէութիւնները, քոլիվան, հաւկիթ-չէօրէկը, լիքէօրն ու դեռ ինչե՜ր բաժնուած ուրախ օրերը անցեալին մնացած էին։ Յաջորդ տասնամեակներուն, մնացած եւ նոյնիսկ մնալ չկրցած վերջին բուռ մը փոքրամասնութեան անդամներն ալ մինչեւ իրենց էութիւնը կորսնցնելու աստիճան ձուլուելէ ետք, հեռատեսիլի շարքերու նիւթ դառնալու չափ սնտուկներու մէջ փակուած էին։ Այդ պատճառով կրօնական տօներն ալ փակ դռներով եկեղեցիներուն մէջ, նոյնիսկ երբ ժողովուրդը բազմութենէն պարտէզներ ու փողոցներ կը յորդէր, բաւական լուռ ու անշշուկ կը նշուէին։ Թէեւ ընտանիքներուն մէջ խանդավառութիւն կար, թեթեւ վախով, քաշուածութեամբ եւ «ամա՜ն, ամա՜ն»ի սարսուռով թերի տօնակատարութիւն մը կ’ըլլար։

Ահա այս վիճակին ու պայմաններուն տակ, բացի հայկական դպրոց յաճախելէ, այդ շրջանի երեխաներուն ընկերային գործունէութեան դաշտերը բաւական սահմանափակ էին։ Ես, միութենական գործունէութիւններէն բացի, համայնքին խառնուելու համար երիտասարդները եկեղեցի ուղղորդելու ժամանակաշրջանի սկիզբին զուգադիպեցայ։ Պզտիկ եղած ատենս հայրս ձեռքէս կը բռնէր ու եկեղեցի կը տանէր, ինք յաճախ պարտէզը ծխամորճը կը ծխէր, իսկ մենք մերթ շապիկ կը հագնէինք, մերթ երգչախումբին մէջ շարական կ’երգէինք, բայց ամենէն շատ՝ ոտքի կը կենայինք։

Յաջորդ տարիներուն, յատկապէս հանգուցեալ, այդ շրջանի Հայր Սուրբ Մեսրոպ Մութաֆեանով սկսած «երիտասարդները եկեղեցի հաւաքելու» գործունէութիւնները գագաթնակէտին պիտի հասնէին։ Ուսեալ, չափազանց խելացի, օտար լեզուները առնուազն մայրենիին չափ լաւ գործածող հոգեւորական մըն էր։ Օրակարգին կը հետեւէր, խօսելէ չէր վախնար. ամենակարեւորը՝ երեխաներուն հետ երեխայ կրնար ըլլալ եւ տարեցները մեզ՝ «նուազ տարեցներուս» հետ կրնար մտերմացնել։ Վերջապէս չափազանց վտանգաւոր աղանդապետ մը ունեցած էինք։ Տարիներով «ծեր հոգեւորական»ին հետ նոյնացուած կրօնական աստիճանները այլեւս երիտասարդներուն վրայ ալ սկսան տեսնուիլ։ Այնպէս որ մարդուն «Ատնան Հոճա», իսկ իր շուրջ գտնուող մեզի՝ ճժերուս, «միւրիտները» ըսել սկսան։ Թէեւ չափազանց յարմար նիւթ էր կատակաբանութեան, յետոյ պիտի հասկնայինք, որ իրականութեան մէջ լուրջ պէտք էր առնել։

1980-ականներու վերջաւորութեան եւ 1990-ականներու սկիզբին եկեղեցիին նոր սերունդին, իսկ նոր սերունդին ալ եկեղեցիին եւ անուղղակիօրէն համայնքին հասնիլը անկասելի փոփոխութիւն ստեղծեց։ Ասիկա Հայ եկեղեցիին ու հասարակութեան համար հիանալի զարգացում մըն էր։

Հասարակ ժողովուրդին հոգեւորականներուն հետ ունեցած՝ պարտադիր եւ երբեմն ցուցադրական յարգանքէ բաղկացած, ծանրաբեռնուած, կեղծ, նոյնիսկ յաճախ անկեղծութենէ շատ հեռու յարաբերութիւններն ալ այս շրջանէն ետք փոխուեցան։ Հոգեւորականի մը կրնայինք «դուն» ըսել։ Մարդը պաշտօնական զգեստէն դուրս գալով՝ մեզի հետ ծով կրնար մտնել, ուսերու վրայ նստած ըմբշամարտ խաղալ։ Թէեւ ոմանք կը նեղանային այն իրողութենէն, որ նոյնիսկ աղօթքները, պատարագներն ու պաղատանքները կրնան կատարուիլ ոչ թէ մարդու հոգին խաւարեցնող ողբերգութեան ձեւով, այլ ուրախ շարականներով ու ժպտուն դէմքով, «մեր կրօնին երիտասարդ արիւն եկաւ» անկասելի արտայայտութիւնն ալ արդարացի ու հպարտ կերպով իր տեղը գտած էր համայնքին մէջ։ Այս զարգացման ուրիշ օրինակ մըն ալ այն էր, որ կարգ մը հոգեւորականներ, Մեսրոպ Պատրիարքի առաջնորդութեամբ, համայնքին կողմէ դուրս մղուելու ենթակայ եւ իրենց մայրենի լեզուն սորվիլ չկրցած հայերուն համար թրքերէն քարոզներ ու արարողութիւններ սկսան։

Իմ՝ «Հայ եկեղեցիին եւ հասարակութեան վերելքի շրջանը» կոչած այս ժամանակաշրջանը հոգեւորականներու նոր սերունդ մը հասցուց։ Այս «երիտասարդ արիւնները» վերջին երեսուն տարիներուն ջանացին արժանի ըլլալ իրենց ստանձնած ժառանգութեան, պարտականութիւններուն եւ աստիճաններուն։

* * *

Այս շրջանի ամենագործուն անուններէն մէկը Հայր Թաթուլն էր։ Իրեն հանդէպ զգացած մտերմութիւնս պատրիարքարանի աշխատակից եղող մեր ընտանիքի անդամէն չէր բխեր. եթէ միայն ասկէ բխէր, այս մտերմութեան «հը՜շտ» ըսել պէտք էր։ Բուն մտերմութիւնը կու գար այն բանէն, որ այդ սերունդը մեզի հետ թէ՛ մակարդակով, թէ՛ անկեղծ յարաբերութիւն կրնար հաստատել։ Կատակաբանութեան, զուարճախօսութեան, «դուն ու ես»ի եւ երբեմն ալ քիչ մը չափն անցնող յարաբերութիւններու հանդէպ հանդուրժող էր։ Այն մարդոցմէ մէկն էր, որոնք կրնային երեխայ մնալ, բայց իրենց հայրական վերաբերմունքով նաեւ մեծ տեղ կը գրաւէին երեխաներուն սրտին մէջ։

Թէեւ ժամանակ մը ստիպուեցաւ ծանր գրգռութիւններու եւ անարդարութիւններու դէմ պայքարիլ, ընտանեկան դաստիարակութեամբ, հասունութեամբ, փորձառութեամբ եւ մարդոց հանդէպ ցուցաբերած յարգանքով նոյնիսկ այս շրջանէն յաջողեցաւ կանգուն դուրս գալ։ Աջ ու ձախ ինքզինք պատռելով պաշտպանելու, պաշտօնի ետեւէն վազելու կամ ազդեցիկ կապերու դիմելու փոխարէն՝ իր շիտակ նկարագիրով եւ ուղղաձիգ կեցուածքով մեզի հրաշալի օրինակ եղաւ ու մեր հասարակութեան մէջ իր յարգարժան տեղը ամրապնդեց։

Մենք՝ հայերս, զիրար ամենէն շատ մեռնելէ ետք կը սիրենք։ Յատկապէս ընկերային ցանցերուն վրայ։ Բայց մահը այնքան ծանր ապտակ մըն է, որ ողջախոհ մնալ կրցողներուն սեւն ու ճերմակը շատ լաւ զանազանել կու տայ։

Թէեւ քանի մը տարի առաջ կորսնցուցած իր Մամաճիկին միացած ըլլալու եւ հոգին ու մարմինը այլեւս հանգչելու գաղափարները կը փորձեն փոքր-ինչ մխիթարել, այսքան աշխատասէր, անձնուէր, մաքուր սրտով եւ վճռակամ մարդ մը, հոգեւորական մը եւ համայնքի անդամ մը կորսնցուցած ըլլալնուս համար ինքզինքս շատ տխուր եւ անբախտ կը զգամ։Կը մաղթեմ, որ իր հաւատացած Տէրը արժանի նկատէ Զինք Իր դրախտը ընդունելու…

* * *

Այո՛, զինք կորսնցնելէն ի վեր չորսուկէս տարիէ ալ աւելի ժամանակ անցած է, եւ 25 յուլիսը իր ծննդեան օրն էր։ Այս առիթով ուզեցի յիշել ու յիշեցնել այս թանկագին մարդը, նաեւ իր յիշատակին հելվա մը խորովել։ Հայ տան մը մէջ, շաբաթ օրը մթնշաղին, եթէ առատ կաղինով ձաւարի հելվա կը խորովուի, այդ հելվան երբեք միայն հելվա չէ։ Ան գրութեան սկիզբը նշած յիշատակներուս շղթան է. գացողի մը հանդէպ յարգանքի լռութիւն, յիշելու կերպ մը, թերեւս այս բոլորը… Որովհետեւ մեր մէջ հելվան մէկու մը հոգիին համար կը խորովուի։ Թէեւ այդ հոգին մեր մէջէն հեռացած է, տակաւին մեզի հետ է։ Հոգիին հասնի…Այս ծանր մուտքէն ետք պատմեմ իմ գիտցած «մեր հելվա»ն։ Կրնայ ըլլալ, որ ամէն գրութեանս մէջ կը շեշտեմ, բայց քանի որ գրութիւն մը առաջին անգամ կարդացողը կրնայ սխալ հասկնալ, եւ բացի ատկէ՝ սննդային ֆաշականութիւն կոչուած բան մը իսկապէս գոյութիւն ունի, կրկնելուն մէջ վնաս չեմ տեսներ։ «Մեր» ըսածս՝ կրօնքէն ու ազգութենէն անկախ, մեր տան մէջ եփածն է։ Ոչ թէ հայ ըլլալնուս համար, այլ որովհետեւ մեր մեծերը այսպէս ըրած են, այսպէս եղածը։ Այսինքն՝ եթէ հարցը անպայման պիտի կապէք Կեդրոնական Ասիայէն եկած թրքական ցեղերուն ու Անատոլուի մէջ անկախ պետութիւն հիմնել ուզող (!) «Հայեր»ուն, բնա՛ւ մի կապէք։

Ինչեւէ, «մեր հելվա» կ’ըսէի՝ այսինքն եայայիս պատրաստած ձաւարի հելվան։ Նախ՝ բաց գոյն պէտք է ըլլայ։ Պիտի խորովուի, բայց գոյնը դեղինէն անդին պիտի չանցնի։ Կաղիններն ալ պիտի խորովուին, բայց գոյնը ոսկեգոյն դեղինէն աւելի մութի պիտի չզարնէ։ Ամենակարեւորը՝ հելվան ոչ թէ խոնաւ, այլ չոր, բայց միեւնոյն ատեն կոկորդին չփակչող թանձրութեամբ պիտի եփուի, այնպէս որ հատիկ-հատիկ գդալէն թափի։

Գանք իմ բաղադրատոմսիս…

* * *

Բաղադրիչներ՝

1 գաւաթ ձաւար
3 ճաշի դգալ սոճիի կաղին
125 կրամ կարագ
1 գաւաթ կաթ
1 գաւաթ շաքար (Եթէ Զուիցերիոյ կամ Գերմանիոյ մէջ ծախուող շաքարով կը պատրաստեմ, կէս գաւաթ կը գործածեմ։)

Պատրաստութիւնը՝

Կաթը, շաքարն ու կարագը կաթսայի մը մէջ, առանց եռացնելու, մինչեւ իրարու լաւ խառնուիլը կը տաքցնեմ։

Ուրիշ կաթսայի մը մէջ (ես թեֆլոնը կը նախընտրեմ) ձաւարն ու սոճիի կաղինը միասին մեղմ կրակի վրայ կը խորովեմ։ Ձեռքիս երկու փայտէ դգալ՝ երկու կաթսան ալ աչքէս իսկ խնայելով, անընդհատ խառնելով կ’եփեմ։Երբ ձաւարին ու կաղիններուն գոյնը քիչ մը մգանայ եւ ոսկեգոյն դեղինի վերածուի, կաթսան անմիջապէս կրակէն կ’առնեմ ու տաք հեղուկը զգուշութեամբ կ’աւելցնեմ։ Քանի որ երկու խառնուրդն ալ տաք է, առաջին 20 երկվայրկեանին շատ կը ցայտէ. ձեռքիս, թեւիս ու շրջապատին ուշադիր կ’ըլլամ։ Երբ լաւ մը խառնուի, գդալով մը ձեւականօրէն անգամ մը կը դարձնեմ, վրան խոհանոցի մաքուր լաթ մը կը փռեմ ու կափարիչը կը գոցեմ։ Կաթսան, հելվան ու յիշատակները կը ձգեմ, որ պաղին, հանգչին եւ կարօտցուին։

Բաւական ժամանակ անց եփած ձաւարի հելվան պատառաքաղով (կամ խոշոր քերիչէ անցընելով) մանր-մունր կ’ընեմ, եւ այսպէս հատիկ-հատիկ ձաւարի հելվաս մատուցման պատրաստ կ’ըլլայ։ Սիրողներուն համար վրան քիչ մը դարչինով կը զարդարեմ, իսկ եթէ մէկու մը հոգիին համար է՝ խաչի ձեւով։

Անուշ ըլլայ։ՅԳ՝ տնօրէնուհիս Նազանին. եթէ ուզես, այս բաժինը իբրեւ յաւելուած տուփի մը մէջ դիր։ Եթէ «պէտք չկայ» ըսես՝ հանէ։ Քանի որ կը յիշենք, կարծես շատ կարճ կենսագրութիւն մը լաւ կ’ըլլայ, բայց որոշումը քեզի կը ձգեմ։ Եթէ այս մասը հանենք, կարծեմ գրութիւնս կրցած կ’ըլլամ պատշաճ կարճութեան բերել, ինշալլաք (շատ մաղթալից նախադասութիւն)։

Ծ. Վարդապետ Թաթուլ Անուշեան

Ծ. Վարդապետ Թաթուլ Անուշեան (1966–2021) Թուրքիոյ Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ վերջին շրջանին հասցուցած ամենաազդեցիկ հոգեւորականներէն մէկն էր։ Միայն հոգեւորական չէր. կրթական մշակ, ղեկավար եւ յատկապէս երիտասարդներուն հետ հաստատած ամուր հաղորդակցութեան շնորհիւ հասարակութեան մէջ սիրուած անուն մըն էր։Կարճ կենսագրութիւնը

Ծնած է 25 յուլիս 1966-ին, Իսթանպուլի Նարլըգափու թաղամասին մէջ։

Նախակրթութիւնը ստացած է Պոմոնթիի Մխիթարեան, միջնակարգը՝ Ֆերիքէօյի Մերամեթճեան, իսկ երկրորդականը՝ Սուրբ Խաչ Դպրեվանք վարժարաններուն մէջ։

Աւարտած է Իսթանպուլի համալսարանի Գրականութեան բաժանմունքի Անգլերէն լեզու եւ գրականութիւն ճիւղը։

Հոգեւորականութեան ուղին

1992-ին Պատրիարք Գարեգին Բ.-ի կողմէ ստացած է ընթերցողի (դպիր) աստիճանը։

2002-ին եղած է կիսասարկաւագ, ապա՝ սարկաւագ։

1 մարտ 2003-ին քահանայ ձեռնադրուած է։

2007-ին ստացած է Վարդապետի (Archimandrite / Vartabed) կոչումը։

Պաշտօնները

Երկար տարիներ ծառայած է իբրեւ՝

Պատրիարքարանի դիւանապետ,

Պատրիարք Մեսրոպ Բ. Մութաֆեանի մերձաւոր աշխատակից եւ քարտուղար,

Գնալը կղզիի Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցւոյ հոգեւոր հովիւ,

Կրօնական ժողովի ատենապետ,

Պատրիարքարանի մամլոյ բաժնի պատասխանատու,

Հայ եկեղեցւոյ պատմութեան եւ գրաբարի ուսուցիչ։

Կրթական մարզի գործունէութիւնը

Հոգեւորական ըլլալուն կողքին՝

Էսաեան,

Մերամեթճեան,

Մխիթարեան

վարժարաններուն մէջ կրօնի դասեր տուած է։

Բազմաթիւ երիտասարդներ զինք նախ իբրեւ ուսուցիչ, ապա՝ քահանայ ճանչցած են։

Երիտասարդներուն հետ յարաբերութիւնը

Զինք ճանչցողներուն ամենաշատ շեշտած յատկանիշներն են՝

մատչելի ըլլալը,

պաշտօնականութենէ հեռու վերաբերմունքը,

երգիծանքի զգացումը,

երեխաներուն եւ երիտասարդներուն հետ դիւրութեամբ հաղորդակցիլ կարենալը,

կարգապահ, բայց ջերմ անհատականութիւնը։

Յատկապէս Գնալը կղզիի ամառնային ճամբարներուն, երիտասարդական գործունէութիւններուն եւ պատրիարքարանի կազմակերպութիւններուն մէջ գործօն դեր ստանձնած է։ Այդ պատճառով կարեւոր ազդեցութիւն ունեցած է 1980-ականներու վերջէն եւ 1990-ականներէն սկսեալ հասակ առած սերունդին վրայ։ Այս կողմը կը համընկնի նաեւ գրութեանդ մէջ նկարագրած ժամանակաշրջանի ոգիին։

Հիւանդութիւնն ու վախճանը

Մօտ երեք տարի տեւած ստամոքսի անհանգստութեան պատճառով բուժում ստացած է։

14 նոյեմբեր 2021-ին, Ետիգուլէի Սուրբ Փրկիչ Հայոց հիւանդանոցին մէջ, 55 տարեկանին վախճանած է։

Յուղարկաւորութեան արարողութիւնը կատարուած է Գումգափուի Սուրբ Աստուածածին Աթոռանիստ Մայր եկեղեցւոյ մէջ, եւ մարմինը ամփոփուած է Շիշլիի Հայոց գերեզմանատունը։ Արարողութեան ներկայ եղած են պետական պաշտօնատարներ, Հայ Առաքելական Եկեղեցւոյ ներկայացուցիչներ եւ բազմաթիւ համայնքի անդամներ։

Այս գրութեան բնօրինակը թրքերէնով ԱԿՕՍ-ի հասցէին մէջ ու հոս հրատարակուած է։ 

Այս թարգմանութիւնը արհեստական բանականութեամբ պատրաստուած է, սխալներուն համար նախապէս ներողութիւն կը խնդրեմ։

Աս խըտար:
Կարինէ Պ. Սերովբեան: