Tag Archives: sarkis

Jul24

ՌՈՒՍԱԿԱՆ ԱՂՑԱՆ

Posted on 24/07/2026 by Garine

Այսօր, երբ ապուշ-ապուշ գործով մը կը զբաղէի, առանց անդրադառնալու YouTube-ի վրայ բացեր եմ ժամանակին պահած երգացանկ մը (կրնայ 2018-ը ըլլալ)։ Իրարու ետեւէ հնչող երգերուն հետ կարծես կոկորդիս գունդ մը խցուեցաւ ու հոն մնաց։ Այո՛, իսկապէս ալ ճիշդ այսօր՝ այս գրութիւնը վայրկենական յիշատակներու շարանի մը ընկերակցութեամբ ինքնաբուխ գրուեցաւ։

Երբ Louane-ը Garou-ի յայտագրին մէջ կը կատարէր իր իսկ յօրինած ու բառերը գրած «Si t’étais là»ն (Louane – Si t’étais là)՝

Ինծի կը լսե՞ս։
Ինծի կը տեսնե՞ս։
Եթէ հոս ըլլայիր՝ արդեօք ի՞նչ կ՚ըսէիր։
Թէ՞ ասոնք ինծի ղրկած նշաններդ են։

ըսաւ։ Յետոյ եկաւ Céline Dion-ը եւ հօրը երգած երգին մէջ (Céline Dion – Parler à mon père) բառերովը հոգիս կը ցաւցնէր.

Կ՚ուզէի հետքերս վերստին գտնել.
կեանքս ո՞ւր է, տեղս ո՞ւր է։
Կ՚ուզէի քեզի հետ ճամբայ ելլել։
Կ՚ուզէի քեզի հետ նոյն երազները տեսնել։

Միշտ անհասանելիին երկարիլ,
միշտ անկարելիին յոյս կապել…

Կ՚ուզէի լուսինին երկարիլ ու զայն վար բերել,
նոյնիսկ՝ ինչո՞ւ ոչ, աշխարհը փրկել…
Բայց այդ բոլորէն առաջ՝
կ՚ուզէի հօրս հետ խօսիլ։

Յետոյ երգացանկին մէջ հօրս ձայնը եկաւ BGST / Kardeş Türküler-ի «Doğu» ալպոմէն, երբ Եաշար Քեմալի «Եզիտիները» կը կարդար։

Ապա եկաւ իրականութեան մէջ ամենէն սիրած հայերէն երգս՝ «Զեփիւռ կը դառնամ»ը, բայց այս տեսանիւթին մէջ քիթիս ոսկորը կրկնակի կը կսկծացնէր։ IMC TV-ի վրայ, Ֆերիալի «1001 Çiçek» յայտագրին մէջ, Կիրակի առաւօտ մը, երբ Թոմօ Աղբարիկը «Զեփիւռ կը դառնամ»ին կ՚ընկերակցէր՝

Զեփիւռ կը դառնամ մեղմիկ աննման,
Սարերէն իջնեմ, նստիմ քու դրան,
Սիրովդ վառուած ասպետի նման,
Սուրս կը դնեմ քու այգու դրան։

Ու քեզ կը հսկեմ գիշեր ու ցերեկ,
Միայն թէ, եա՛ր ճան, շուտ-շուտ այգիս եկ,
Որ նայիմ ես քեզ, կարօտս առնեմ,
Էդ քու կարօտին, ա՜խ, մինակ մեռնեմ։

ըսելով աղաղակած ատենս ինքզինքս կը գտնեմ։

Յետոյ ժապաւէնը բոլորովին փրթաւ։ Յանկարծ ինքզինքս գտայ՝ «եթէ հայրս ըլլար՝ նորէն լաւ մը կը լուար զիս» ըսած ատենս, իսկ «հայրս» ըսելուս պէս միտքս ռուսական աղցանը եկաւ։ Այո՛, որովհետեւ հայրս ըսել՝ ուտելիք ըսել էր (ո՛չ, այդքան ալ չէ. պարզապէս կրնայ ըլլալ, որ նիւթը իրարու կապել չկրցայ. խնդրեմ մի՛ զգացնէք)։

* * *

Երբ մարդ իր մանկութեան մասին մտածէ, առաջին միտքը եկողները խաղալիքներն են, խաղընկերները, դպրոցական տարիները կամ, ի՞նչ գիտնամ, ընտանիքը, տունը, դրացիները… Ցուցակը այսպէս կ՚երկարի։ Սակայն եւ այնպէս, կարելի չէ, որ ախորժակով, խոհանոց սիրող եւ օրը երեք անգամ սեղան դնելու ամբողջ սարքաւորումով պատրաստ մարդոց հետ մեծցած երեխաներու յիշատակներուն մէջ կերակուր չըլլայ։ Անշուշտ ամէն մարդ կրնայ սիրած, չսիրած կամ յիշատակ կապած ուտելիքներ ու սեղաններ ունենալ, բայց եթէ «արջին քառասուն երգերը» ըսուածին պէս, մանկութիւն ըսելուն՝ պըլ-պըլ-պըլ քանի մը անպէտք յիշատակէ ետք մարդ իր անցեալն ալ ուղղակի խոհանոցին կը կապէ ու բնաւ չի կրնար անջատել, այս գործին մէջ վստահաբար հայութիւն մը կայ։

Հայուն թոփիկը, հայուն տոլման, հայուն սեղանը… Լա՛ւ, ամէն մարդուկ զանոնք հոյակապ ձեւով գիտէ, հրաշալի ընդհանուր զարգացում, danke schön։ Բայց եկուր տես, որ յետագային ձեռք բերած «կերակուր հնարելու կարողունակութեան գործակից»ը բարձրացուցած մարդուն աղջիկը ըլլալով՝ հնարովի կերակուրներուն անցնելէ առաջ դասականներուն պէտք է ձեռք մը դպցնեմ։ Երբ դասական կ՚ըսեմ՝ հայկական կերակուրներուն կամ ձեր գիտցած կաթսայի ճաշերուն մասին չեմ խօսիր, ատիկա ամենէն դիւրինն է։ Դիւրին ըլլալուն պատճառով մարդը շատ չէր խառնուեր։ Անգամ մը փորձեց ճնշեփ գործածել ու ճնշեփին մէջ կերակուրը այրեց. մինչդեռ խոհանոց տեսած ամէն մարդկային արարած գիտէ, որ ճնշեփին մէջ կերակուր այրելը յատուկ հմտութիւն կը պահանջէ։

Ինչեւէ, ի՞նչ կ՚ըսէինք։ Հայ, կերակուր… Ո՛չ, այսօրուան ճաշացուցակը հայէն, եթէ ոչ ամբողջովին, գոնէ մասամբ անկախ է։ 70-ականներուն ծնած ամէն մարդկային արարած գիտէ, որ երբ «հայ» կ՚ըսուի, ռուսէն ամբողջովին անկախ ըլլալը խնդրոյ առարկայ ըլլալ չի՛ կրնար։ Այո՛, «չըլլայականութեան» ուժգնութիւնը մեծցնելու համար թուրքերէնս խանգարեցի, այլապէս ես ալ գիտեմ մարգարիտի պէս մաքուր ուղղագրութեամբ, բառապաշարով եւ մուտք-զարգացում-եզրակացութիւն եռեակով հրաշալի գրութիւններ աշխարհ բերել։

«Ռուս» ըսինք, «հայ» ըսինք, կախուածութիւն ըսինք. բնականաբար հասկցած էք, կարծեմ, որ ԽՍՀՄ-ի տարիները պիտի վերադառնանք։ Ամէն «ճինիյըս» ընթերցողի պէս, իմ ընթերցողս ալ վստահ, երաշխաւորուած, կարծեմ, իմ ենթադրութեամբ՝ գուշակած է, որ կարգը «Ռուսական աղցան» կոչուած այդ հոյակապ ստեղծագործութեանն է։ Նայեցէ՛ք, 90-էն առաջ կը վերադառնանք, համայնավարութիւն կ՚ըսենք, այն տարիները՝ երբ «ռուս» ըսողը աքսորին մէջ կը մեռնէր։ Ողիմպիական խաղերը ԽՍՀՄ-ի մէջ կազմակերպուած տարիները, ենթադրենք՝ 1980-ը, երբ այնտեղէն իբրեւ նուէր եկած խորհրդանիշ արջուկ Միշա խաղալիքը վտանգաւոր կը նկատուէր։ Ռուսական աղցանը այնքան «ռուսական» է, որքան լեռներուն մէջ քալած ատեն քարթ-քուրթ ձայն հանող քիւրտ ժողովուրդը. իրականութեան մէջ ան ամերիկեան աղցան է։ Literally չէ, պաշտօնապէ՛ս այսինքն… Ինչեւէ, խնդրեմ հիմա non-American բաժինին վրայ կեդրոնանանք։

«Ռուսական աղցան» կոչուած ստեղծագործութիւնը բնա՛ւ այնպիսի արտադրանք մը չէ, որ «աղցան» դասակարգին մէջ դրուելով թերագնահատուի կամ անոր աշխատանքը փոքր նկատուի։ Բացի այդ, «ռուսական աղցան» կոչուած մեծարգոյը (նոր-նոր սկսայ պատմել, կեցէ՛ք, քիչ մը համբերեցէք, գործին դժուարութենէն խօսելով՝ այս անգամ ալ մուտքն ու եզրակացութիւնը իրար մի՛ խառնեմ) բնա՛ւ այնքան պարզ արտադրանք մը ՉԷ, որ այսօր ինքզինք խոհարար հռչակող քիթիպիոզները պատրաստի խառնուրդին մայոնեզ քսեն ու պնակաւորեն։

Ռուսական աղցանի պատրաստութիւնը մէկ օր առաջուընէ կը սկսի։ Նախ գետնախնձորն ու ստեպղինը կը կեղուուին, ապա (իմ կարծիքով) նախ կը կտրատուին ու յետոյ կը խաշուին։ Ոմանք բանջարեղէնը ամբողջութեամբ կը խաշեն ու ապա կը կտրատեն, բայց ըստ իս՝ թանձրութեան ու չափերու միասնութեան համար պէտք է կտրատուելով խաշուի։ Բացի այդ, խաշելու ջուրին անպայման աղ պէտք է աւելցնել։ Ամէն կերակուրի պէս՝ վերջէն աւելցուած աղը հաճոյքը կը խանգարէ. չըսէք թէ չէի ըսած։ Եթէ ասիկա անպայման գործնական դարձնել պէտք է՝ այդ ալ կ՚ընենք։ Օրինակ՝ սկսէք ստեպղինները խաշելով, ձեր գետնախնձորին տեսակին եւ կտրատած կտորներուն մեծութեան համեմատ՝ քանի մը վայրկեան ետք նոյն ջուրին մէջ գետնախնձորներն ալ աւելցուցէք. այսպէս խաշելու երկու գործողութիւնները միացուցած կ՚ըլլաք։ Շատ աւելի գործնակա՞նը ուզեցիք։ Լա՛ւ, մաքրած ոլոռներն ալ գետնախնձորէն քիչ մը ետք նոյն ջուրին մէջ աւելցուցէք։ Հրամեցէ՛ք ձեզի ծոյլ կնոջ խոհանոցի խորհուրդներ։

Մինչ անոնք կը խաշուին, դուք կորնիշոններն ալ կտրատեցէք։ Կտրատելու ամենամեծ արժանիքը բոլոր բաղադրութիւնները նոյն չափով կտրատելն է։ Նոյնիսկ եթէ յետոյ աւելցնելիք քափարէն հրաժարինք՝ ձեռքերնիս ոլոռ կայ. գետնախնձորն ու ստեպղինն ալ պզտիկ-մզտիկ խորանարդիկ կտրատելով՝ կրնաք համերէն մէկուն գերիշխելը կանխել։ Կորնիշոնն ալ անոր համեմատ կտրատեցէք այլեւս. ասիկա ալ ե՞ս պիտի ըսեմ։

Կտրատելու գործողութիւնը աւարտեցաւ։ Հիմա գանք գործին ամենէն քոքոմելլի մասին՝ ՄԱՅՈՆԵԶԻՆ։ Այո՛, դիտմամբ մեծատառ գործածեցի։ Որովհետեւ ռուսական աղցանին տարբերանշանը մայոնեզն է, իսկ պատրաստի բանկայէն կամ խողովակէն թափուած մայոնեզը կրնայ միայն փճացնել ռուսական աղցանը։

Հիմա մարզիկ աղջիկնիդ քովերնիդ կ՚առնէք։ Որովհետեւ, ի տարբերութիւն ձեզի, լողէն ու ջրագնդակէն թեւի մկան շինած է, կամ գոնէ դուք այդպէս կը կարծէք։ Ձեռքը 2 լիթրնոց արեւածաղիկի ձէթի շիշը կու տաք. արդէն միայն հինգ վայրկեան օդին մէջ բռնելէ ետք թեւերն ու ձեռքերը կը սկսին կծկուիլ։ Դուք ալ, աղջկանդ վստահելով, կ՚առնէք պատառաքաղ մը, ճերմակուցէն լաւ մը զատած 1 հաւկիթի դեղնուց, 1 անուշի դգալ Տիժոնի մանանեխ՝ Amora կամ Delizia, որովհետեւ այդ շրջանին հայրենիքին մէջ ուրիշ ապրանքանիշ չկար, կէս կիտրոնի հիւթ, մէկ անուշի դգալ աղ եւ քիչ մը ճերմակ պղպեղ, ու նախ զանոնք խորունկ կոնքի մը մէջ՝ ըսենք հսկայ աման, եկէք խոհանոցին հանդէպ անքաղաքավար չըլլանք, պատառաքաղով կը զարնէք։ Երբ բոլոր բաղադրութիւնները համասեռ թանձրութիւն մը ստանան՝ աղջկանդ «սկսէ՛» կ՚ըսէք։ Ո՛չ, արեւածաղիկի ձէթը չի թափեր կոնքին, ներողութիւն՝ ամանին մէջ։ Այդ 2 լիթրնոց ձէթի շիշէն թելի բարակութեամբ ձէթը անընդհատ պիտի հոսի, մինչեւ որ դուք «բաւ է» ըսէք։ «Բաւ է»ն լսուելուն՝ ձէթի շիշը ետ կը քաշուի ու հոսքը կը դադրեցուի։ Բայց եթէ թուլանալով շիշը ձեռքէն վար դնելու անխոհեմութիւնը ընէ աղջիկ անձը, պիտի արժանանայ անիծեալ «ի՞նչ կ՚ընես դուն» նայուածքի մը։ Այդ շիշը այդ ձեռքէն վար պիտի չդրուի։ Քանի մը երկվայրկեան տեւող այդ կարճ դադարին կրնաք միայն շիշը միւս ձեռքերնիդ առնել եւ գործածած ձեռքերնիդ հանգստացնել. այդքա՛ն։ Ընկերնե՛ր, չեմ չափազանցեր. առնուազն մէկ ժամ այդ շիշէն այդ կոնքին մէջ ձէթը թելի չափ բարակ եւ հաստատուն արագութեամբ պէտք է հոսի։ Եւ ամուր կեցէ՛ք. այդ մէկ (թիւով ալ կը գրեմ, որ հաւատաք՝ 1) հատ հաւկիթի դեղնուցը կը կլլէ ամբողջ հսկայ շիշին երկու (թիւով՝ 2) լիթր ձէթը։ Աչքովս բազմիցս տեսած եմ, հաստատ տեղեկութիւն է, կրնաք տարածել։

Պատմածէս շատ աւելի դժուար, տաժանելի, յանդիմանութիւններով ու խոժոռ նայուածքներով լեցուն ժամանակէն ետք մէջտեղ կու գայ քարի պէս, հրաշալի թանձրութեամբ, կատարեալ դեղին գոյնով եւ այնպիսի համով մայոնեզ անձ մը, զոր բնաւ չեմ կրնար նկարագրել անոնց, որոնք ժամանակին տան մայոնեզ չեն համտեսած։ Ան ուտելիք չէ, իմ կարծիքով՝ իր անհատականութիւնն ու հասունութիւնը ապացուցած անհատ մըն է։ Այսքան դժուարութեամբ ու տաժանքով մէջտեղ եկող բանը կա՛մ մարդ է, կա՛մ արուեստի գործ։ Այո՛, նոյնիսկ չափազանցելս կրնամ չափազանցել…

Եւ կու գայ գործին ամենէն դիւրին մասը։ Կտրատած ու խաշած գետնախնձորն ու ստեպղինը, մաքրած ու խաշած ոլոռը, նոյն չափով կտրատած կորնիշոնները կը խառնուին այնպիսի համեմատութեամբ, որ մէկը միւսին համը չծածկէ։ Ըստ ցանկութեան՝ քափար ալ աւելցնել կը յանձնարարուի։ Յետոյ այս խառնուրդին քիչ-քիչ մայոնեզ կ՚աւելցուի ու ճիշդ չափին կը դադրեցուի։ Այսինքն՝ բաղադրութիւնները այնքան մայոնեզով պիտի պատուին, որ իրարմէ զատել չըլլայ, բայց մայոնեզն ալ այնքան չափաւոր պիտի աւելցուի, որ բաղադրութիւնները չկորսուին։ Ահա երբ այդ հոյակապ թանձրութիւնը բռնենք՝ ռուսական աղցաննիս պատրաստ է։

Իբրեւ ընտանեկան դասական՝ այս աղցանը լայն, տափակ, մեծ մասամբ կլոր, հազուադէպօրէն ձուաձեւ մատուցման պնակի մը վրայ կարկանդակի նման կը ձեւաւորուի։ Ամենէն վերջ, մէկ կողմ դրած մնացած մայոնեզով եզերքն ու վրան բարակ շերտով կը պատուին։ Մեր ռուսական աղցանը պէտք չէ ուտողը մայոնեզի մէջ խեղդէ, բայց կարկանդակի վայելչութեամբ գեղեցիկ պատուած պէտք է ըլլայ։ Մեր ընտանեկան աւանդութիւններուն մէջ ռուսական աղցանի այս կարկանդակը հիւրին համեմատ կը զարդարուի։ Օրինակ՝ եթէ կլոր տարեդարձ մըն է, կորնիշոնները շատ բարակ կը կտրատուին եւ տարիքը վրան կը գրուի։ Յաւելեալ օգնութիւն կարելի է ստանալ նաեւ քափարէն կամ ձիթապտուղներէն։ Հիւր անձին կամ տարեդարձի տիրոջ անունին սկզբնատառն ալ շատ անգամ գրուած է։ Բայց ամենէն շատ արուեստի գործի հասած պատկերաւոր գաղափարները խելքս առած են։ Օրինակ՝ չարխափան ծաղիկ, Կաղանդին՝ տօնածառ, կատու, ձուկ եւ այլ բազմատեսակ ստեղծագործ պատկերներ եղած են։

Այսքան դատարկ խօսքէ ետք դուք վստահաբար, առանց ամչնալու-քաշուելու, յստակ բաղադրատոմս ու չափ-մափ պիտի ուզէք։ Լա՛ւ, քանի որ այդպէս է՝ կը գրեմ։

Բաղադրութիւններ

2 մեծ գետնախնձոր
2 մեծ ստեպղին
2 ափ կորնիշոն (մի՛ խնդաք, իրատեսական չափ տալ կը փորձեմ)
2 ճաշի դգալ քափար
400 կրամ մայոնեզ

Զարդարելու համար՝ կորնիշոն, ազատքեղի տերեւ, ձիթապտուղ եւ այլն։

Կը կարծեմ, որ պատրաստութեան ձեւը վերը բաւական մանրամասն գրեցի. կը ներկայացնեմ առ ի տնօրինութիւն։

Յ.Գ. Կարգ մը բաղադրատոմսերու մէջ, յատկապէս Հայաստանի հայերուն քով տեսած եմ, որ այս աղցանին կարելի է աւելցնել թել-թել եղած գառնուկի միս, հաւկիթ կամ պահածոյ թոնաձուկ։ Իմ կարծիքով՝ շատ ալ արտառոց բան մը չէ, մանաւանդ եթէ այս գրութիւնը համալսարանի ճաշարաններուն մէջ «կորալը» կերած սերունդի անդամ մը կը գրէ…

Բարի ախորժակով…

Այս գրութեան բնօրինակը թրքերէնով ԱԿՕՍ-ի հասցէին մէջ ու հոս հրատարակուած է։

Այս թարգմանութիւնը արհեստական բանականութեամբ պատրաստուած է, սխալներուն համար նախապէս ներողութիւն կը խնդրեմ։

Աս խըտար:
Կարինէ Պ. Սերովբեան:

Jul24

ՀԱՅՐԵՐՈՒ ՕՐ

Posted on 24/07/2026 by Garine

Standard

Կարօտդ յիշատակներէ ծանուծ չէ,
Մէկ վայրկեան անգամ չես հեռանար մտքէս։
Վազելու նման քայլուածքդ,
Խաւարի մէջ լոյսի պէս պայծառ ժպիտդ:
Կարօտդ յիշատակներէ ծանուծ չէ։
Հեռաւոր աստղերով շրջապատուած տիեզերքիդ
Մութ դատարկութիւններուն մէջ հոսելով ժամանակը,
Անունովս ինչպէս կը քալեն կողք կողքի,
Այնպէս ալ կողք կողքի ենք:
Ամէն ժամ, ամէն վայրկեան քեզի հետ։
Սրտերնիս հպարտութեամբ հանգիստ՝
Երջանկութեան հաւատացած ըլլալու,
Թեւատակնիս դինամիտի պէս՝ մեր գլուխներ:
Եւ ապա միշտ, ամէն մահկանացուի
Նոյն պայմաններու տակ չկտրուող
Ճշմարտութիւն տեսնելու լոյսը ճակատիս։
Կարօտդ յիշատակներէ ծանուծ չէ,
Ինձ համար սիրտիս չափ, ձեռքիս չափ մօտ ես դուն։

(Աթիլլա Իլհան)

«Նոյնիսկ եթէ ձայնը չյիշենք, ըսածները պիտի մնան մեր մտքէն մէջ։ Մարդ, ուզէ անգամ, չի կրնար մոռնալ որ իր հայրը։

Կերակուրի մէջ հանճար մը չեմ, միշտ կ’ըսեմ։ Բայց խոհանոցը, կերակուրը, ուտելն ու կերցնելը — ու բոնուս կերպով եփելը — կը սիրեմ խորապէս։ Ամէնէն շատ կը սիրեմ պատրաստածս բաժնել։ Մերձաւորներէ հեռու մարդոց բաժնելու համար ասոր նման եղանակ մը գտայ. բաղադրատոմսերուս վրայ, որպէս համեմ, ուրէմն համ ու հոտ տալու նպատակով, ապրուածներս, յիշատակներս կ’աւելցնեմ եւ կ’երկարեմ, կ’երկարեմ՝ հոս անդ, բազմաթիւ պարբերութիւններ, էջեր, յուշեր։

Կերակուր արուեստ է, աւանդութիւն է, սովորութիւն է, կշտանալու է, վայելելու է — ամէն բան ճիշտ է, եւ ախր։ Բայց կերակուրը նաեւ, ձեւով մը, յուշ է, ոգեկոչման ձեւ։ Կը հաւատամ որ ամէն եփելու մէջ մի մտածութիւն կայ։ Գոնէ ինծի համար։ Ես կերակուրը ապրող հօր աղջիկ եմ — բաղադրատոմս տալու պահուն իսկ։ Բջջային հեռախօսներ դեռ ինթէրնէթ չունէին այն օրերուն, մեր «հեռախօսի» ծիսակատարութիւնը կար — կիրակի, նախաճաշէ ետք, կէսօրին՝ Սքայփով։ Տեսողական, այո, ետ-ետ ատեններ ալ կ’ըսէք, բայց հեռու ատեններէ չեմ խօսիր ա։ Մէկ ժամէ պակաս ըլլար, կ’ըսէինք — ու կ’երկարէինք։ Ես այդ խօսակցութիւններու ատեն ինչ կերակուրներ այրեցի, ներողութիւն, պատրաստեցի, ինչ լեռ-լեռ արդուկ վերջացուցի, ինչ հաշիւ-ապրանք վճարեցի… Մինչեւ որ մամանս պապայիս «հադէ փակէ, աղջիկը զանգեց, շատ գրած պիտի ըլլայ» ըսէր, կը խօսէինք, յետոյ ծիծաղելէն չէինք կրնար խօսիլ անշուշտ։

Ինչ որ էֆենդիմ, այս խօսակցութիւններու ընթացքին շարունակ իրար մեզ լեցնելով կը շարունակէինք։ Ոչ, գազի տալու իմաստով չէ, տեղեկութեամբ լեցնելու մասին կը խօսիմ։ Եւ ամէն խօսակցութիւն «արջին 40 երգերն ալ տանձին հետ կապ ունենալուն պէս մեր՝ հայերուն զրոյցներուն մէջ կերակուրին եւ խոհանոցին տիրապետութիւնը»ով կը վերջանար անշուշտ։ Վերեւը երկար երկար բացատրեցի գուստոյի հարցը, բայց համի ճաշակ ունեցող ըլլալ եւ միեւնոյն ատեն պահպանողական չըլլալն ալ շատ կարեւոր յատկութիւն է, եղբայրս։ Ինչ որ կ’ըսէի, անմիջապէս նշում կ’ընէր, անպայման կը փորձէր։ Ի վերջոյ Անատոլուի ամէն անկիւնին մէջ, ամէնէն հեռաւոր գիւղերուն անգամ իջեւանելէ առաջ ուր ինչ պիտի ուտուի կը պատմէր, ասիկա կը կազմակերպէր։ Ահա այս մարդուն հետ մեծնալով, ուտելիքի հարցին իմ ամենամեծ հոբբիս դառնալը անխուսափելի էր։ Երանի քիչ մը ալ անոր գուստոյէն բաժին առնէի, դժբախտաբար ատիկա իմ մէջս չկայ։

Ահա այս պատճառով է, որ ճաշի գրականութիւն կոչուած բանը ինծի համար բոլորովին այլ իմաստ ունի։ Այդպէս վէպի մը մէջ ուտելիքի մշակոյթը պատմելու պէս չէ, կամ ալ մէկ կերակուրի պատմութիւնը, աշխարհագրութիւնը եւ այլն գրելու պէս չէ, այլ ապրուածութիւններով խոհանոցը միացնող մէկ ուժը գրչի վերածելու նման փորձնական ոլորտ մը պէտք է բացուի եւ աւելի շատ գրուի՝ իմ կարծիքով։ Պարզ բաղադրատոմսէ աւելի, լուսանկարէն անդին։ Այս անգամ ես ալ ճիշդ այս համատեքստով մտածելով փորձեցի, որքան որ ձեռքէս կու գայ, պատմել թէ Հայրերու օր մը խոհանոց սիրող աղջիկ մանուկի մը մտքին մէջ ինչպէս կրնայ հայրը բերել։Ամենասիրածը չէ, այլ ամենէն ջղայնացնող տեսակէն մէկ բաղադրատոմսով ալ պիտի վերջացնեմ այս գրութիւնս, որովհետեւ մեր պայմանաւորուածութիւնը այդպէս է պետրոնիաճամիս հետ՝ մէկ նիւթի շուրջ գրութիւն, վերջը մէկ բաղադրատոմս կցել։ Այս անգամուանը «հայկական դասական» մը պիտի չըլլայ, աւելի համաշխարհային պիտի ըլլայ, պարզապէս հանգուցեալին հանդէպ իմ ջղայնութիւնէս…

«Դուն գացիր, աշխարհը ուրիշ տեղ դարձաւ.»Շատ, շատ չափազանց տարիեր առաջ, դեռ կեանքը վարդերով ու բուրաստանով լեցուն էր, հիմար-հիմար մէկ սիրահարներու զգացումներու հորդումի մը մէջ «ուլէյն անմտածներ, անմայրները մայրերու օրին, որբերը հայրերու օրին ձեզ պէս չափ չեն լար» գրած էի։ Դեռ նոյն կարծիքին եմ։ Սիրելիներէն մէկը կերթայ մէկը կու գայ, կամ ալ եկողը կը մնայ՝ ահա միասին ծերանալու ծրագիր կը դնէք։ Դէպքը այսքան յստակ է։ Բայց մա՞յր-հա՞յր։ Անոնք կ’երթան առանց մեր կարծիքը հարցնելու, յանկարծօրէն։ Տղաս, 9,5 տարեկան թզուկը, հօրս կորսնցնելու ժամանակ գլուխգործոց դէպք մը տուած եր զիս «մահն ալ կեանքին մաս է մամաճիկս, այդպէս ըսին դպրոց, չտխրես» ըսելով: Սորվեցուցած են: Կ’ըսուի թէ կը սորվուի…

«Ինչ մարդիկ կան որ կ’երթան կեանքի շաւիղներէն կանցնին առանց հետք ձգելու։
Ինչ մարդիկ ալ կան որ եթէ դպչին ջրի կուտակի մը կը ձգեն մէկ ծով:»

Վերջերս աղցանի մէջ փորձեցի վաղուց ի վեր սիրած՝ ռուկոլայի վրայ հասուն ելակի համադրութիւնը։ Ելակ ըսել ու անցնիլ չի կարելի, իմ գիւղիս տեղական դաշտային ելակը ի՜նչպէս հաճելի բոյր ունի։ Քանի որ անոր համն ու բոյրը ծանօթ ռուկոլայէն աւելի թեթեւ է, կանաչութիւնը շատ ալ ռուկոլայի չկրցայ նմանցնել, քիչ մը նաեւ թարմ անանուխ ալ աւելցուցի ու ելակները մանրեցի։ Քանի որ ելակը չափազանց քաղցր էր, կարծես շաքար ալ աւելցուցած ըլլար, ես ալ աղը, ձիթապտղի իւղը եւ բալզամիքօ քացախը չխնայեցի բնականաբար։ Արդիւնքը՞ Ինչպէս կրնայ վատ ըլլալ։ Խօսք մեր մէջ, չնայած քացախին՝ ելակով ռուկոլան, իսկ սխտորին հակառակ՝ աւոքատոյով ճաճիկը մեծ հաճոյքով կերող աղջկաս ժպտալիս յիշեցի — իբր թէ մտքէս դուրս կու գար — հայրս խոհանոցին մէջ նորութիւններու եւ նոր փորձերու շատ բաց էր։ Անոր համբերութեան սահմանները ստիպող միակ բանը աղի-քաղցր համադրութիւններն էին։ Ելակով աղցանին անպայման կը գժտէր։ Տունս այցելելու վերջին անգամուն, խնամքով եւ ջանքով պատրաստածս հեռաւորարեւելեան ձեւով անանասով հաւը, ամօթ չըլլայ ըսելով կ’ուտէր, համը ալ քիչ մը կը ճաշակէր, բայց ռաքիի սեղանին սեխ հանելու կամ նուտելլային/մրմանումին մէջ սպիտակ պանիր խառնելու դէպքին բարձր ձայնով կը գոռար։

Ի՞նչքան կու զուարճանայի զինք ջղայնացնելիս…

Կուստօ եւ սկզբունք հաւասար էր Սարգիս Սերովբեան։ Ամէնէն կարեւորը, միակ սկզբունքը որու շուրջ կը վիճէինք, այն էր, որ պտուղը ճաշէն ետք կը ուտուէր եւ ճաշի սեղանին վրայ, մինչեւ ճաշը աւարտիլը, տեղ չունէր։ Ահա այս պատճառով ռաքի, սպիտակ պանիր եւ սեխ եռեակը շատ տեղ չէր գտներ մեր սեղանին վրայ։ Կամ օրինակ դդումի ապուրը։

– Դդումին քաղցրն է կ’ուտուի, պտուղի ապու՞րը կ’ըլլայ։

կամ

– Սեխը պտուղ է, ճաշին հետ չէ, ճաշէն ետք է կ’ուտուի, կուստոյիս հակառակ բաներ մի ընէք։ ըսող ձայնը ականջներուս մէջ եղած ատեն, պտուղ մը եղող աւոքատոյէն սոուս շինել ու ճաշի սեղանին վրայ դնելս ալ լրիւ զինք բարկացնելու համար էր։ Այո, ասիկա ալ ըրի։ Թէեւ ինչու դդումով, սումախ թթուով մեդթունէ շինած էր, իրեն չկրցայ հարցնել, բայց ըլլայ…

– պապա, դդումի ապուր մը շինեցի, մատներդ կ’ուտես…
– ի՞նչ դդում։
– հէն այն, որ քաղցրն ալ կ’ընեն, դդում, անոր տեսակ մըն է…
– տղաս, դդումի ապու՞ր կ’ըլլայ, անհեթեթ բաներ մի խօսիր…
– բայց այս ապուրին համար ի՛ր յատուկ կա…
– ա՛յ մարդ, դդումին քաղցրն է կ’ըլլայ, քայմաղով, ընկոյզով… ապուրը ուրտեղէ՞ հանեցիր։
– բայց բայց մէջը մուսքաթ ալ դրած եմ, շատ համեղ է…
– դուն խմէ, դդումի ապու՞ր կ’ըլլայ հա, անճաշակ

«Ես դեռ ալ ամէն բան կը կուտակեմ՝ կարծես քեզի պատմելու եմ…»

Օր մը, ինքնաշարժին մէջ ռատիոյի ձայնը մինչեւ վերջ բացած, հնչող երգին ընկերակցելով, դիմացէն եկող ինքնաշարժին վարորդը ոլորանէն ինչու ահաբեկուած ինծի կը նայէր՝ չհասկնամս շատ բնական էր։ Այն ռիթմի overdose-ին մէջ մեքենայ վարելիս, ըստ երեւոյթին ուսերս շարժելով եւ անգամ հնչող երաժշտութենէն ալ աւելի բարձր ձայնով կ’ընկերակցէի երգին։ Երբ ինքնաշարժին մէջ ալ մինակ էի, այս օտար շուէցարացին ի՞նչ պիտի հասկնար ուսը շարժելէ, երգող վարորդէ՝ հաւանաբար զիս խենթ կարծեց։ Այդ ժամանակ դեռ ականջակալով մեքենային մէջ բջիջայինով խօսիլը չէր յայտնաբերուած, ուղղակի ինքն իրեն հետ խօսող ու ուսերը շարժող մէկ խենթ կու գար դիմացէն, պատկերացուցէք։ Ոչ թէ «չեմ» ըսեմ՝ սուտ կ’ըլլայ, բայց ինչպէ՞ս ըսեմ…

Հայրս ըլլար անշուշտ կամ «շոշորդ» կ’ըսէր կամ «կօլլիկ», եւ այնքան ալ իրաւ էր…

«Զուր մի՛ փորձէք ձեր սիրտը այրել։ Ասիկա մկանային ցաւ չէ, մահուան ցաւ է։ Մէկ օրուան մէջ չի անցներ։ Քառասուն օրուն մէջ ալ չի անցներ։ Բայց ժամանակ մը ետք, այսօրուան պէս պիտի չզգաք։ Ոչ թէ անցած ըլլալէն։ Բնաւ ոչ ալ ընդունելէն։ Սորվելէն։ Բացակայութեան չէ, իր ցաւին սորվելէն։»

Խոհանոցին սէրը ուրիշ բան է, եղբայրս։ Շարունակ նշումներ առնելու հիւանդութիւն մը, աջ ու ձախ խզբզել, անհարմար պահերուն միջաւայրը լուռ դարձնելով հեռատեսիլով ցուցադրուող անտեղի մէկ բաղադրատոմս գրի առնելու փորձել։ Ամենէն վատ պարագային ալ Արտա դիտելով նշում առնել հուշումներուն մասին։ Աղջկան քորէացի ընկերուհիէն տեղական թթուի բաղադրատոմս ստանալ, նոյնիսկ ձեռքիդ քորէական կծու պղպեղ չըլլալուն պատճառով փորձել իսոթով պատրաստել։ Ահա այս բոլորը խոհանոցին սիրոյն պատճառով։

Հայրս մեռնելէն ետք, իր կեանքէն մէկ ծայր կամ անկիւնէն աղբ չելաւ։ Մաքրամաքուր ապրեցաւ, մաքրամաքուր ալ մեռաւ։ Ո՛չ մէկ նետելի հագուստ, ո՛չ ալ ձանձրացնող բազմութիւն դուրս եկաւ իր կապոցէն։ Որոշ բաներուն, չնկատելի կերպով տիրացայ։ Իր առած սննդի նշումները, կտոր-կտոր չըլլան ըսելով տետրակի մը մէջ գրած բաղադրատոմսերը լուսանկարած ու մէկ կողմ դրած եմ։ Օրինակ քորէական թթու մը՝ Քիմչի։ Անոր կողմէ բազմաթիւ անգամ փորձուած է։ Երբ իսոթ կամ փոշի պղպեղ կը գործածուի, կը ստացուի անբացատրելի եւ անիմաստ կծութիւն մը, գոյնն ալ շատ ախորժակաբաց չէ, հետեւաբար պէտք է անպայման քորէական պղպեղով ըլլայ (գոչուգորու)։ Ամէն ինչ գրի առած է մարդը։ Ես «Արտայի Խոհանոց»-ը չէր կրնար դիտել, չէի սիրեր։ Հօրս մահէն ետք սկսայ դիտել, նոյնիսկ սիրեցի, պարզապէս որովհետեւ ինք ալ կը սիրէր։

«Աշխարհը մեծ տեղ էր, բայց կարծես ինծի տեղ չկար անոր մէջ…»

Էֆենդիմ, ամէն տեսակի պղպեղ առած էինք՝ պապրիկայէն չարլիստոնին, պադրոնէն գիւղական բարակ պղպեղին, այսինչին, այնինչին, բոլորը տապակեցի։ Կեղեւը արագ պոկուի ըսելով բավական մգեցուցած էի։ Որովհետեւ կեղեւով չի ուտուիր պղպեղի տապակածը։ Բոլորն ալ խնամքով կը մաքրուին, ափսէին մէջ կը շարուին, կծու ըլլալը նախընտրելի է, յետոյ կը աղեն, վրայ քացախ կը լեցուի, կծու չէ եթէ, փոշի պղպեղ միատեսակ կերպով կը ցանուի։ Ապա այդ պղպեղները մեծ փռուն հացի մէկ ամբողջ հացի հետ կը լափուին։ Առնուազն հայրս այդպէս կ’ուտէր։ Մեզ մօտ այդպիսի համի ճաշակ եւ համբերութիւն չկայ, մենք կրնանք կեղեւով ալ լափ-լափ կուլ տալ, բայց ինքը իսկապէս սկզբունք եւ կուստօ ունէր։ Պղպեղ տապակելիս աչքիս առջեւ եկաւ, թէ հայրս այսպէս խնամքով պատրաստած պղպեղները ինչ ախորժակով կ’ուտէր։ Եւ յետոյ, վերջին օրերուն տեսած անախորժակութիւնը։ Ամէնէն սիրած ապուրէն անգամ երկու գդալ չէի կրցած ուտցնել…

Մեծ մարդը ապուրը շատ կը սիրէր։ Այնպէս որ իւրաքանչիւր ճաշին ըլլայ, ի՛նչ ալ ըլլայ, ո՛ր ապուրը ալ ըլլայ՝ կը խմէր։ Նոյնիսկ կուշտ ըլլալու պարագային կը խմէր տաք ապուր մը։ Նոյնիսկ ապուրին մէջ հաց կը կտրատէր՝ պապարայի նման, այդպէս գդալով կ’ուտէր։ Չորեքշաբթին առաջուան թերթի երկար աշխատանքի օրն էր։ Կէսգիշերին կամ առաւօտ կանուխ լուռ կը գար տուն։ Շատէն ի վեր կը կարօտէի չորեքշաբթի օրերը բանալիով բացուած դռան ձայնին։ Երբ ժամանակին գար, անպայման ապուր մը կը լափէր։

Յանկարծ յիշեցի, որ վերջին երեքշաբթին միասին անցուցած էինք։ Հիւանդանոցէն ելած էինք, չէ՞ որ առողջանալէ ետք կ’ելլեն հիւանդանոցէն, ես ալ կարծած էի թէ պիտի առողջանայ։ Պարզուեցաւ վերջին շաբաթն էր։ Տուն հասնելուն պէս, ինքն իրեն գալու համար կերակուր առի ու յատկացայ։ Լոլիկի ապուր առի, քաշառով։ Գդալ առ գդալ կերցուցի։ «Քաղցած մեռնելէ քուշտ մեռնիմ» ըսելիք աստիճան ստամոքսին կապուած մարդուն, վերջին օրերուն գդալ առ գդալ կերակուր կերցնելը, նոյնիսկ մեր կերցուցածը չկարենալ կուլ տալը տեսնելը ի՜նչպէս ցաւ կու տար… Ի վերջոյ իսկի չխմեց, ես ալ կուլ տալով կուլ տալով, լացելով լացելով աւարտած էի սառած ապուրը։ Անոր վերջին ապուրն էր, եւ նոյնիսկ վերջին կերակուրն էր։ Անկէ յետոյ իր 4 օրը շիճուկներով անցուցած էր, երբ հեռաձայնած էի՝ ինծի չէին ըսած։ Ահա, ապուր ըսելուն պէս, ապուր եփելուն պէս, մանաւանդ լոլիկի ապուր, այդ հեղուկը կոկորդիս մէջ քարի կը դառնայ ճիշդ այս պատճառով։

«Գինին կանգնած կանգնած կը հինի՞, իսկ ցաւերը տարիներ անցնելով կը յանգստանա՞ն»

Կուստօ եւ սկզբունք ըսի չէ՞, մարդը իր անփոխարինելիները ունէր։ Հիմա շատ անգամ անոնց հետ եմ խոհանոցին մէջ։ Օրինակ՝ կանաչ աղցանը պէտք է թարմ ու կոշտ ըլլայ, բարակ-բարակ կտրուած ու աղին մէջ մաշեցուած, սատկացուած վիճակի մէջ չէ, այլ կռճռան ու պատառաքաղին եկող ըլլայ։ Եթէ կանաչ է աղցանը, հաստատ կիտրոնով չի ըլլար, ձիթապտղի իւղը, քացախը, աղը առատ պիտի ըլլան որպէսզի ուտուի։ Թէ չէ այդպէս կը մնայ ափսէին մէջ։ Չոբանի աղցանին սոխը առաջուց փիյազ կտրատուած, աղով ու սումախով կը ճզմուի, կը «սպաննուի», յետոյ առանց լուացուելու կը միացուի աղցանին։ Աղցանը անպայման քացախով ու առատ ձիթապտղի իւղով պիտի ըլլայ։ Քացախն ալ հըյ ալլահ մէկ ապրանքանիշ չէ՝ Վեֆա ապրանքանիշի խաղողի քացախ։ Յետոյ սկսած էր նռան թթու ալ աւելցնել՝ քացախէն զատ։ Աղցանը վերջանալէն ետք անգամ, ջուրը/սոուսը եթէ կամ ամանը գլխուն դնելով, կամ հացի կտորով շամանդրա շինելով, կամ գդալով չաւարտուի՝ մեղք է։ Եթէ աղցանը ինքը կամ ես պատրաստած ըլլայինք՝ անպայման կ’աւարտուէր։ Եթէ մայրս պատրաստած ըլլար՝ անպայման բաղադրիչէն խնայած ըլլալուն համար կը մնար։

Ձմեռային արձակուրդի մը ընթացքին պատահած էի աղցանի բուֆէի մը՝ խաշած սպիտակ լոբի, սոխ, կանաչեղէն ու այլն դրած էին։ Եւ տակաւին Մարտ 2015-էն շատ ժամանակ չէր անցած, մեր ձմեռային արձակուրդները երբեմն Ֆէյսպուք գրառումով, երբեմն լուսանկարով նամակով, երբեմն Սքայփով իրեն հետ բաժնել չկարենալու ծանրութիւնը տակաւին թարմ էր մեր վրայ։ Այսպիսի հոգեվիճակով կարդացէք այսինքն։ Ի՞նչ կ’ըսէի։ Սպիտակ լոբի։ Առի ափսէս, վրայէն իհարկէ ժիւլիեն (փիյազ կտրելու՞ պիտի ըլլային Եւրոպայի լեռներուն մէջ) սոխ, առատ մաղադանոս, կանաչ աղցան, փոշի պղպեղ (այո, անկէ ալ կար), առատ ձիթապտղի իւղ, քացախ, աղ։ Չստացա՞ւ ձեզի մէջէն մէկ լաւագոյն Սարգիս Սերովբեանի փիյազ։

Մօր մուճակը, մանկան հոտը ինչպէս կայ՝ հօր աղցան, հօր փիյազ ալ կայ, հաւաստի տեղեկութիւն է, տարածենք։

«Աչքերուդ մէջ սէրը միշտ կը տեսնէի, բայց երբ լաւ բան մը ըրած ըլլայի, աչքերուդ մէջ տեսածս հպարտութիւնը պատմելու համար գրիչս չի բաւեր։ Այլեւս եթէ զայն հպարտացնելու չէ, լավ բան մը ընելուս ինչո՞վ է կարեւոր…» (Լեւոն Պաղըշ)

Երբեք ճզմուած ճզմուած, լպրծուն լպրծուն սիրուած զաւակ մը չէի ես։ Ինքը կը սիրէր, մենք ալ խորքէն կը հասկնայինք։ Մեր սէրը երբեք բառերու չէր վերածուեր, չվերածուեցաւ ալ մինչեւ որ ան մեռաւ։ Թերեւս այս պատճառով էր, որ նոյնիսկ մեր հրաժեշտը կարծես հեռու էր։ Այս հեռաւոր հրաժեշտը, մահէն աւելի կը ցաւցնէր ամիսներ եւ նոյնիսկ տարիներ անց… Բայց կը գիտնայինք, ինքը իրեն ձեւովը միշտ կը սիրէր, չցուցնելը՝ ցուցամոլութիւնը չսիրելէն էր։ Եւ ամէն յիշողութեան մէջ

Եթէ անունդ անցնելուն ատեն աչքերուն մէջը կը պայծառանայ, եւ նոյնիսկ նստած տեղը իր մէջքը աւելի կը շտկուի, դէմքին վրայ աննշմարելի հպարտութիւն մը կը նստի, շրթունքներն ալ դէպի վեր կը ծռին՝ վերջ, կը սիրէ։ Միշտ կարծած էի թէ այս հեռուէն սէրը ցոյց տալը հօր չըլլալով մեծնալու հետեւանքն է։ Բայց պարզուեցաւ որ իւրայատուկ բան մըն է։

Առանց իր առջեւ օրինակ մըն ունենալու, բնազդաբար իմ գիտցածս ամենահեռաւոր, բայց ամենագեղեցիկ հայրութիւնը կատարած մարդու մը աղջիկը ըլլալու հպարտութեամբ, հայրութեան իրաւունքը տուող բոլոր հայրերուն օրը շնորհաւոր ըլլայ։

Մեղրադդումի ապուր

Բաղադրիչներ։
1 միջին մեծութեան Հոկայտօմեղրադդում
Սննդական սերուցք
Մուսքաթ
Աղ
Սեւ պղպեղ
Կրուտոն

Նախանօթագրութիւններ։
– Կան մարդիկ որ կարտոֆիլ, գազար, սոխ, սխտոր կը դնեն, ես չեմ դներ։
– Եթէ սերուցք չկայ՝ կաթն ալ կ’ըլլայ։
– «Հոկայտօ դդում» ըսելուս վրայ մի՛ կպչիք, դուք ձեր ծանօթ դդումէն 2 կտոր գործածեցէք։ Մեզ մօտ այսն է՝ այս բաղադրիչը տուի։ Աւելին ալ՝ գործնական է, կեղեւով կը եփուի ու կեղեւով կ’ուտուի։
– Կրուտոնին ալ շատ մի՛ կպչիք, պատկեր, խօսք, ձեւ ըլլայ ըսելով է։ Եթէ ուզէք՝ հաց կտրտեցէք ու կերեք։
– Էֆենդիմ, մեզ մօտ այսպիսի խրթիկական, փոքր գնդակի չափ քաղցր (կամ ապուրի) դդումի տեսակներ կան։ Ասոնցմէ ամենագործնականը հոկայտօն է։ Որովհետեւ կեղեւն ալ կ’ուտուի, պատրաստելը չափազանց դիւրին է։

Բաղադրատոմս։
Ես առաջ դդումը մեծ կտորներով կը կտրէի, քիչ ջուրով կը խաշէի, բլենտերէն կ’անցնէի, մնացած բաղադրիչները կ’աւելցնէի, վերջ—պրծաւ։ Բայց գլուխս ուրիշ կերպ սկսաւ աշխատիլ, ներողութիւնով, ետոյէն տարր արտադրելու միտում ունեցայ։ Այժմ դդումը ջեռոցին մէջ կը թխեմ, շաքարը լրիւ կ’արձակէ, յետոյ այդպէս կաթսային կը վերցնեմ, շատ աւելի քիչ ջուրով ու սերուցքով, վերեւն ալ համեմներով խառնելով կը պատրաստեմ։

Բարի ախորժակ:

Այս գրութեան բնօրինակը թրքերէնով ԱԿՕՍ-ի հասցէին մէջ ու հոս հրատարակուած է։

Աս խըտար:
Կարինէ Պ. Սերովբեան:

Jun17

Babalar günü

Posted on 17/06/2026 by Garine

Standard

hacet yok hatırlatmasına seni hatıraların
bir dakika bile çıkmıyorsun aklımdan
koşar gibi yürüyüşün
karanlıkta bir ışık gibi aydınlık gülüşün
hacet yok hatırlatmasına seni hatıraların
uzak uzak yıldızlarla çevrilmiş kainatin
karanlık boşluklarında akıp giderken zaman
adımla nasıl berabersem öylece beraberiz
seninle her saat seninle her dakika
seninle her saniye
gönlümüz mutluluğa inanmış olmanın gururuyla rahat
koltuğumuzun altında birer dinamit gibi kellemiz
ve sonra her zaman her ölümlüye
aynı şartlar altında kısmet olmayan
gerçekleri görmenin aydınlığı alınlarımızda
hacet yok hatırlatmasına seni hatıraların
sen bana kalbim kadar elim kadar yakınsın

Attila İlhan

“Sesini hatırlamasak bile söyledikleri aklımızda kalacak. İnsan istese bile babasını unutamaz ki.”

Yemek konusunda bir deha olmadığımı hep söylerim. Mutfağı, yemeği, yemeyi ve yedirmeyi, bonus olarak da pişirmeyi çok seviyorum. Yaptıklarımı paylaşmayı en çok severim. Kah göz hakkı, kah “kokmuştur, bir yeri şişmesin”, kah canı çekmiştir bahaneleri ya da yekten içimden geldiğinden yaptıklarımı dağıtırım. Bu dağıtımı benden uzak kişilere yapmak için ise şöyle bir yöntem buldum: Tariflerimin üzerine bir tutam baharat niyetine yaşanmışlıklarımı kondurup uzun uzun içdökümü şeklinde bitirememecesine, paragraflarca, sayfalarca, anılarca yazıyorum.

Yemek başlı başına bir sanattır, doymak içindir, keyf içindir vs hepsi tamamdır, eyvallah. Ama yemek aynı zamanda bir şekilde anıdır, anma şeklidir. Bir manası olduğuna inanırım her pişirmenin. En azından benim için. Yemek yaparkeni bırakın, tarif verirken dahi yemeği yaşayan bir babanın kızıyım. Cep telefonlarının henüz internetlenmediği dönemlerde bizim “telefonlaşma” rutinlerimiz vardı. Zamanlama olarak Pazar kahvaltı sonrası, öğlen vakti Skype üzerindendi bu görüşmeler. Görüntülüydü evet, o kadar da eskiden bahsetmiyoruz ayol. Kah mutfak setine, kah ütü masasının karşısına, ender olarak da masaya kurardım laptopu, bir saatten az olmamak üzere muhabbete dalardık. Ben o görüşmeler esnasında ne yemekler yaktım, pardon yaptım, ne dağ gibi ütüler bitirdim, ne faturalar ödedim… Taa ki mamam babama “hade kapat, kız aradı, çok yazmıştır” diyene kadar konuşurduk, sonra film kopardı elbette.

Neyse efendim, bu konuşmalar boyunca sürekli birbirimizi doldurup dururduk. Hayır, gaza getirmek manasında değil, bilgiyle doldurmaktan bahsediyorum. Ve her konuşma “ayının 40 şarkısının da armutla ilişkisi gibi biz Ermenilerin muhabbetlerinde yemeğin ve mutfağın hakimiyeti” ile sonlanırdı muhakkak. Aşağıda uzun uzun anlattım gusto meselesini, ama damak zevki sahibi olup aynı zamanda tutucu olmamak da çok mühim bir meziyet kardeşim. Ne dersem anında not alır, muhakkak denerdi. Sonuçta Anadolu’nun her köşesinde, en ücra köylerinde dahi konaklamadan önce nerede ne yenileceğini anlatır, bunu organize ederdi. İşte bu adamla büyüyünce, yemek konusunun en dev hobim olması kaçınılmazdı. Keşke az biraz gustosundan da sebeplenebilseydim, maalesef o bende yok.

İşte bu yüzdendir ki yemek edebiyatı diye bahsi geçen şey, benim için bambaşka bir manaya sahip. Öyle bir romanda yemek kültürü anlatmak gibi değil ya da bir yemeğin tarihini, coğrafyasını vs yazmak değil, yaşanmışlıklarla mutfağı birleştiren bir gücü kaleme dökmek gibi deneysel bir alan açılmalı ve daha çok yazılmalı bence. Basit bir tariften öte, fotoğraftan ziyade. Ben bu sefer tam da bu bağlamda düşünerek, bir babalar gününün mutfak seven bir kız çocuğunun aklına babasını nasıl getirebileceğini anlatmaya çalıştım elimden geldiğince. En sevdiği değil, en gıcık olduğu cinsten bir tarifle de bitireceğim bu yazımı. Bu seferki tarif bir “Ermeni klasiği” olmayacak, daha global olacak, sırf rahmetliye gıcıklığımdan…

“Sen gittin, dünya başka bir yer oldu.”

Çok, çok fazla yıl önce, henüz hayat güllük gülistanlıkken, saçma salak bir sevgililer günü overdose’unda “uleyn vicdansız dümbükler, anasızlar analar gününde, babasızlar babalar gününde siz saplar kadar ağlamıyor…” yazdıydım. Arkasındayım hala. Sevgilinin biri gider biri gelir ya da gelen kalır işte, beraber yaşlanmayı planlarsınız. Olay bu kadar net. Ama ana-baba öyle mi? Gidiyorlar fikrimizi sormadan, aniden. Oğlum, 9,5 yaşındaki cüce, babamı kaybettiğimde bitirmişti beni “ölüm de hayata dair mamacığım, öyle dediler okulda, üzülme…” diyerek.. Öğretmişler… Öğreniliyormuş demek…

“Ne insanlar var ki yürür hayat patikalarından geçer izsiz.

Ne insanlar da vardır ki dokunsa su birikintisine bırakır bir deniz…”

Geçenlerde çoktandır heveslendiği roka üstü olgun çilek kombisini salatada denedim. Çilek deyip de geçmemek lazım, köyümün yerel tarla çileği nasıl da mis kokulu. Rahyasının bildiğimiz rokadan daha hafif olmasından kelli çok da rokaya benzetemediğim yeşilliğe biraz taze nane de katıp çilekleri doğradım. Çilek ziyadesiyle tatlı olduğundan şeker eklenmiş gibi oldu; ben de tuz, zeytinyağı ve balzamiko sirkeyi esirgemedim haliyle. Sonuç mu? Nasıl kötü olabilir ki? Laf aramızda sirkeye rağmen çilekli rokayı, sarımsağa rağmen de avokadolu cacığı bol bol gömen kızıma gülümserken aklıma geldi -sanki aklımdan çıkıyormuş gibi- babam mutfakta yeniliklere ve yeni deneyimlere çok açıktı. Tahammül sınırlarını zorlayan tek şey, tuzlu-tatlı kombinleriydi. Çilekli salataya kesin şarlardı. Evime ziyarete son geldiğinde özene bezene yaptığım Uzakdoğu usulü ananaslı tavuğu ayıp olmasın diye yediği gibi tadına şöyle bir bakardı ama rakı masasına kavun çıkarınca veya nutellaya/reçele beyaz peynir katınca yüksek volümden söverdi.

Ne eğlenirdim ama onu kızdırırken…

Gusto ve prensip eşittir Sarkis Seropyan idi. En mühimi, tek tartıştığımız prensibi ise meyvenin yemekten sonra yendiği ve yemek masasında, yemek bitirilmeden yeri olmadığıydı. İşte rakı, beyaz peynir ve kavun üçlüsü bu yüzden pek yer bulamazdı bizim masada. Veya balkabağı çorbası mesela.

Balkabağının tatlısı yenir, meyvenin çorbası mı olurmuş?

veya

Kavun meyvedir, yemekle değil, yemekten sonra yenir, gustoma ters şeyler yapmayın!diyen sesi kulaklarımdayken bir meyve olan avokadodan sos yapıp yemek masasına koymam da sırf onu sinirlendirmek içindi. Evet, bunu da yaptım. Gerçi niçin kabakla, sumak ekşili meftune yaptığını hiç soramadım kendisine ama olsun…

– Baba, bi kabak çorbası yaptım, parmaklarını yersin…
– Ne kabağı?
– İşte hani tatlısı da yapılıyo ya, balkabağı, onun bi çeşidi var…
– Oğlum, kabağın çorbası mı olur, abuk subuk konuşma…
– Ama bu çorba için özel ka…
– Lan kabağın tatlısı olur, kaymaklı, cevizli… Çorbayı nerenden uydurdun?
– Ama ama içine muskat da koydum çok lezzetli…
– Kendin iç, kabağın çorbası mı olur be, ancaşag! (Ermenice zevksiz, gustosuz)…

“Ben hala her şeyi sana anlatacakmışım gibi biriktiriyorum…”

Bir gün, arabada radyonun sesi sonuna kadar açık, çalan şarkıya eşlik ederken, karşıdan gelen arabanın şoförünün virajda niye bana dehşetle baktığını anlayamamam çok doğaldı. O ritim overdose’unda araba sürerken meğerse omuz ata ata çalan müzikten de yüksek volümle eşlik ediyormuşum şarkıya. E arabada da tek başıma olunca, elin İsviçrelisi ne anlasın omuz atmaktan, şarkı söyleyen şoförden, manyak sandı herhalde. O dönem kulaklıkla arabada cep telefonuyla konuşma da henüz keşfedilmemiş, resmen kendi kendine konuşup omuz atan bir manyak geliyor karşıdan, düşünsenize? Hayır, değilim desem de yalan ama işte ne bileyim…

Babam olsa ya “şoşort” ya da “gollig” derdi kesin ve o kadar da haklı olurdu ki…

“Boşuna canınızı yakmaya çalışmayın. Kas ağrısı değil bu, ölüm acısı. Bir günde geçmeyecek. Kırk günde de geçmeyecek. Ama bir zaman sonra, bugünkü gibi hissetmeyeceksiniz. Geçtiğinden değil. Kabullenmekten hiç değil. Alışmaktan. Yokluğuna değil, acısına alışmaktan.”

Mutfak aşkı başka bir şey kardeşim. Sürekli bir not alma hastalığı, sağa sola çiziktirme, olmadık zamanlarda ortamı sessiz hale getirip televizyonda yayınlanan kel alaka bir tarifi yazmaya çalışma. Hiç olmadı Arda’yı izleyip ipuçlarını not etme. Kızının Koreli arkadaşından lokal turşu tarifi alma, hatta elinde Kore acı biberi olmayınca isotla yapmaya kalkışma. İşte bütün bunlar mutfak aşkı yüzünden.

Babam ölünce kenarından köşesinden bir çöp bile çıkmadı. Tertemiz yaşadı, tertemiz de öldü. Ne atılacak bir kıyafeti, ne bıktıran bir kalabalığı çıktı çıkınından. Bazı şeylerine çaktırmadan el koydum. Yemek notları aldığı, parça pinçik olmasın diye de bir deftere yazdığı tarifleri fotoğraflayıp koymuşum kenara. Misal Kore turşusu Kimçi. Defalarca denenmiştir tarafından. İsot ya da pul biber kullanıldığında tarifsiz ve manasız bir acı oluyor, rengi de çok iştah açıcı olmuyor, dolayısıyla mutlaka kore biberiyle yapılmalı (gochugoru). Her şeyi not etmiş adam. Ben Arda’nın Mutfağı’na hiç bakamazdım, sevmezdim. Babamdan sonra bakmaya başladım, sevdim bile, sırf o da seviyordu diye.

“Dünya kocaman bi’yerdi ama benim sığacağım bi’yer yoktu galiba…”

Efendim, envai çeşit biber almışız, paprikasından çarlistonuna, padronundan kıl köy biberine, bilmemnesine, hepsini kızarttım. Kabuğu çabuk soyulsun diye epey karartmışım. Kabuklu yenmez çünkü biber kızartması. Hepsi özenle soyulur, tabağa dizilir, acı olması tercih sebebidir, sonra tuzlanır, üstüne sirke dökülür, acı değilse pul biber homojen bir biçimde serpilir. Sonra o biberler koca bir somun ekmekle löpletilir. En azından babam öyle yerdi. Bizde öyle bir damak zevki ve sabır olmadığından, kabuğuyla löp löp yutabiliriz, ama kendisi gayet prensip ve gusto sahibiydi. Biber kızatırken babamın bu özenle hazırladığı biberleri nasıl iştahla yediği geldi gözümün önüne. Sonra da, son günlerinde şahit olduğum iştahsızlığı. En sevdiği çorbadan bile iki kaşık yedirememiştim…

Koca adam çorbayı çok severdi. Hani her yemekte olsa, ne olursa olsun, ne çorbası olursa olsun içerdi. Tok bile olsa içerdi sıcak bir çorba. Hatta çorbaya ekmek doğrayıp papara misali, öyle kaşıklardı. Çarşamba, eskiden gazetenin uzun çalışma günüydü. Gecenin bir yarısı veya sabah karşı sessizce gelirdi eve. Uzun zamandır çarşambaları anahtarla açtığı kapının sesini özlüyordum. Vakitlice geldiğinde mutlaka bir çorba lüpletirdi.

Aniden son salı gününü beraber geçirdiğimizi hatırladım. Hastaneden çıkmıştık, iyileşince çıkılır ya hastaneden, iyileşecek sanmıştım. Meğer son haftasıymış. Eve varınca, kendine gelsin diye yemek aldım gidip. Domates çorbası aldım, kaşarlı. Kaşık kaşık yedirdim. “Aç öleceğime tok öleyim” diyecek kadar midesine düşkün adama, son günlerinde kaşık kaşık yemek yedirmek, o yedirdiğimizi bile yutamadığını görmek nasıl acı veriyordu… Zaten içemedi, ben yutkuna yutkuna ağlaya ağlaya bitirmiştim soğumuş çorbayı. Son çorbası ve hatta son yemeğiymiş o. Sonrasındaki 4 gününü serumlarla geçirmiş, söylemediler bana aradığımda. İşte çorba dendi mi, çorba pişirdim mi, hele ki domates çorbası, o sıvı boğazımda taş olur tam da bu sebeple.

“Şarap durdukça yıllanıyor da, acılar yıllar geçtikçe duruluyor mu?”

Gusto ve prensip dedim de, adamın olmazsa olmazları vardı. Artık onlarla mutfaktayım çoğu zaman. Mesela, yeşil salata diri olacak, incecik kesilip tuzda bakletilip gebertilmiş kıvamda değil, kütür kütür ve çatala gelir olacak. Eğer yeşilse salata, kesinlikle limonlu olmayacak, yağı, sirkesi, tuzu bol olacak ki yensin. Yoksa tabakta kalır öyle. Çoban salatasının soğanı önceden piyaz doğranıp tuz ve sumakla mıncıklanacak, gebertilecek, sonra, yıkamadan salataya katılacak. Salata kesinlikle sirkeli ve bol zeytinyağlı olacak. Sirke de heyallah bir marka değil, Vefa marka üzüm sirkesi! Sonradan nar ekşisi de katmaya başlamıştı sirkeye ek olarak. Salata bitince dahi suyu/sosu ya kase kafaya dikilerek, ya dilim ekmekle şamandıra yapılarak ya da kaşıklanarak bitirilmezse günahtır. Salatayı kendi ya da ben yapmışsak, kesin bitirilirdi. Anam yapmışsa kesin malzemesinden çaldığından artardı.

Bir kış tatilde denk geldiğim salata açık büfesine haşlanmış beyaz fasulya, soğan, yeşillik felan koymuşlar. Daha da Mart 2015’in üzerinden çok vakit geçmemiş, kış tatillerimizi kah Facebook postu, kah fotoğraflı e-posta, kah Skype üzerinden kendisiyle paylaşamıyor olmamızın ağırlığı henüz taze üzerimizde. Öyle bir ruh halinde okuyun yani. Ne diyordum? Beyaz fasulya. Aldım tabağıma, üzerine tabii ki jülyen (piyaz doğrayacak halleri yok ya Evropa’nın dağında) soğan, bol maydanoz, yeşil salata, pul biber (evet ondan da vardı), bol zeytinyağı, sirke, tuz. Oldu mu size okkalı bir Sarkis Seropyan piyazı?

Anne terliği, bebek kokusu kadar baba salatası, baba piyazı da vardır, kesin bilgi, yayalım.

“Gözlerinde sevgiyi hep görürdüm ama iyi bir şey yaptığımda, gözlerinde gördüğüm gururu anlatmaya kalemim yetmez. Artık onu gururlandırmayacaksa, iyi bir şey yapmamın ne önemi var ki…” (Levon Bağış)

Hiç mıncık mıncık, yılış yılış sevilen bir evlat olmadım ben. O severdi, biz anlardık derinden. Sevgimiz sözlere dökülmezdi hiç, dökülmedi de ölene kadar O. Belki de bu yüzden vedamız bile mesafeliydi sanki. Bu mesafeli veda, ölümden çok acıtır oldu aylar ve hatta yıl sonra… Ama bilirdik, severdi O kendince hep, gösterişi sevmediğindendi göster(e)memesi.

Eğer adın geçtiğinde gözlerinin içi gülüp daha da bir dikleşiyorsa sırtı oturduğu yerde dahi, yüzüne belli belirsiz bir gurur yerleşmiş, dudaklar da yukarı doğru kıvrılıvermişse tamamdır, seviyordur. Hep babasız büyümenin sonucu sandım bu uzaktan sevmenin en güzel aşkı gösterdiğini. Ama meğer nev-i şahsına münhasır bir şeymiş.

Önünde bir rol modeli olmadan, içgüdüsel bir şekilde bildiğim en mesafeli ve fakat en şahane babalığı yapmış olan bir adamın kızı olmanın gururu ile, babalığın hakkını veren tüm babaların günü kutlu olsun!

Balkabağı çorbası

Malzemeler:

1 orta boy Hokkaido kabağı
Yemeklik krema
Muskat
Tuz
Karabiber
Kruton

Önnotlar:

Patates, havuç, soğan, sarımsak katanlar var, ben katmam.

Krema yoksa süt de olur.

Hokkaido kabağı dememe takılmayın, siz iki dilim bildiğiniz balkabağı kullanın. Bizde olan bu diye bu malzemeyi verdim. Bir de pratik, kabuğuyla pişip kabuğuyla yeniyor.

Krutona da çok takılmayın, görüntü, laf, şekil olsun diye. İsterseniz ekmek doğrayıp yeyin.

Efendim bizde böyle minnak lastik top ebatında tatlılık (ya da çorbalık) balkabağı cinsleri var. Bunların en pratiği hokkaido olanı. Çünkü kabuğu da yeniyor, aşırı kolay pişirmesi.

Tarif:

Ben eskiden balkabağını iri dilimler, az su ile haşlayıp blender’dan geçirir, kalan malzemelerini eklerdim, bitti gittiydi. Ama artık balkabağını fırınlıyorum, iyice şekerini bırakıyor, ondan sonra tencereye alıp çok daha az su ve krema artı baharatlarıyla harmanlayıp hazır ediyorum.

Afiyet olsun.

Bu yazı 17 Haziran 2026 tarihinde AGOS internet sitesinde yayınlanmıştır. https://www.agos.com.tr/tr/yazi/babalar-gunu-40855

Jan1

Garo Panos’un midya pilakisi

Posted on 01/01/2016 by Garine

Standard

Ermeni mutfağı başlı başına meşhurdur. Ama zeytinyağlıları daha da bir meşhurdur. Gağant (yılbaşı) vesilesiyle, aramızdan çok kısa bir süre önce ayrılan Garo Panos (Masalcı Garo) ağpariğimin Facebook sayfasında özene bezene hazırladığı, içine masallarını da katıp paylaştığı midya pilakisi tarifini, aramızdan çok zaman önce ayrılan Roza Yaya’mın ve aramızdan ayrılmasına bir türlü müsaade edemediğim, gurmeötesi insan Sarkis Seropyan’ın katkılarıyla kendi mutfağıma adapte ettim. Haddim olmayarak belki, izinlerini alamadan da paylaşıyorum. Tarif denenmiştir, sonucu da lezizdir, kesin bilgi.

Read the rest of this entry →

Aug27

Darmaduman

Posted on 27/08/2015 by Garine

Standard

Bildiğin gibi değil hayat beybaba. Sikip duruyor geçmişimizi geleceğimizi. Bugün yine bir cenazedeydim. Eh, rüyamda diş(çi) görmemin bir bedeli olmalı, herdaim… Cenazede bir babayı gömdük. Tornun, büyük sıpa, mezar başında meraklı meraklı bakındı. Sonra Arsen ona çiçek verdi, attı tabutun indirildiği çukura… Sonra herkes kürekle toprak attı. Gözümün önüne oğlunun bir cinnet ertesi, cenazende, mezarına toprak döküşü geldi. Mağrur, gururlu, dimdik.. Buradaki cenazeler pek bir boktan babişko, insanın duyguları hareketlenemiyor bile. Bu duygusuzlukta, cymbalta etkisinde dahi mezarlıkta kopmayı başardım. Nefesim kesildi birden, tabut çukura indirilirken. Kalbim çok atmaya başladı. Bir de yanaklarım ıslandı. Arman mendil verdi, anırmaya devam ettim. Yengenin üzeri taş kaplanmış mezarına tornun su döktü. Eğer öte taraf varsa, o orada da kahkaha atarken koltuktan düşüyordur, garanti… Seni bulmuştur belki, “ahparııııım” diye sarılmıştır. O da sen yaşta gitti, bugünkü de.. 80de var bi keramet. Olmayaydı eyiydi…

Küçük tornun birinci sınıf oldu. En kaliteli, 1. sınıf! Sürekli kulaklarını çınlatıyoruz. Büyük sıpa besilendi iyice, diyete sokucam, haşlanmış kabak… Ne severdin(!)… Laf lafı açıyor ya, büyük, “artık Sarkis Dede’min sevdiği yemekleri yiyeceğim, onu hiç unutmayacağım, o da sevinecek” dedi. Küçük cadı, Salkım Hanım’ın Taneleri filmindeki cenaze sahnesinde kayışımı kopardı. Tabut=güzel kutu…

Yemek dedim de, bugün yeni bir yemek denedim. Hem bugün perşembe, olaydın Skype’tan tarifi verirdim, sen de denerdin ilk fırsatta… Hiç es geçmedin verdiğim tarifleri. Kore turşusu bile yaptın be… Kendinden de birşeyler katarak elbette. Ben de öyle yaptım. Tarifte olmayan en az 5 eleman kattım tarife. Tadına bakmadım ama koku güzel. Urpatakhos damadın da khorovadz yaptı kendince.

Aklıma ne geldi biliyor musun? Hasta olduğunu duyunca ilk gelişimde, sana bissürü sosis, salam getirmiştim, en sevdiklerinden. Cenazene gelişimde paketler açılmadan dolaptaydı ya, nasıl canım acıdı… Çok seversin diye en azından bir lokma yersin diye düşündüydüm… Daha çok şey düşündüydüm de olmadı… Adam gibi vedalaşamadım bile, ben çıkarken, ayaklarım geri geri, sen uyuyordun… Son görüşüm olduğunu bilsem öyle kuru kuru öper gider miydim? Gider miydim? Kalaydım keşke… Keşke…

Lodos vurgunu balıklar gibiyim baba… Nasıl darmadumanım, nasıl perperişan. Hala siyah giyiyorum evet. Ve eminim sen de çok dalga geçiyorsun. İçim karayken dışarımı renklendirmek ikiyüzlülük gibi geliyor, başaramıyorum. Yokluğun göğsümde bir taş, kaldıramıyorum oradan, onunla yaşamayı hiç kaldıramıyorum zaten… Koydun gittin ya, sözler, tarifler, muhabbetler, gezmeler, gülmeler yarım kaldı ya, yarım kaldım ben de. Nefessiz kalmış gibiyim suyun dibinde. Suyun yüzüne de çıkamıyorum tüm çırpınmama rağmen. Ayın 28i geliyor, devirdik mi sensiz 5 ayı? Her gün daha da ağırlaştı mı göğüsteki taş?

Dedim ya, hayat sınıyor bizi bu ara ve sanırım artık her ara. Sezen hislerimin tercümanı, içdökümlerimin dışa vurumu. Acıtırken yokluğun, şükrettiriyor varlığın, tadına varamamış olsak da. Gidişine alışmak mı? Henüz çok uzakta o. Olacak, herkes nasıl beceriyorsa, elbet bir gün. Ama bu gün, pek bir darmadumanlık hakim gelmişime geçmişime… Ne desem boş. Söz Sezen’e bırakılır…

sende de iz kaldı mı bu talihsiz hikayeden?

dayanıyor mu kapılarına anılar aniden?

göğsünü sıkıştırıyor mu zaman zaman?

hiç faydası yok bilsem de, gitti giden..

içilmiyor acıdan dünya yanıyor görüyor musun?

kendi acına gömülmekten mahçup oluyorsun.

günden kovsan geceden giriyor bıçak gibi hasret,

uykularında çığlık çığlığa çağırıyorsun..

gel, gel ne olur gittiğin yerden,

hayat çok sert çekilmiyor sensiz.

gel, gel ne olur gittiğin yerden,

hayat çok sert katlanmak zor sensiz.

bir dua gibi adını tekrarlıyorum,

ateşe verdim ömrümü yakıyorum

May25

Toparlanamamak

Posted on 25/05/2015 by Garine

Standard

Tam toparlanmak üzereyken bir yerden bir video çıkıyor “tesaadüfen” karşıma…

Manişak’ın doğum günü

Tam toparlandım derken perşembe oluyor; ki başlı başına kocaman bir yokluk…

Read the rest of this entry →

Jun11

Ya o gun gelirse (16.04.2007)

Posted on 11/06/2012 by Garine

Standard

Birine ‚elveda’ demek mi zor yoksa ‚görüşürüz’ demek mi? Ya görüşürüz dediğin kişiyle bir daha görüşemezsen?

Bayram ziyaretlerinde ev ziyaretlerinden çok mezarlık ziyareti yapmak zorunda kalıyorsa insan, artık ölüm hakkında düşüncelere, hem de en kötülerine sahip olması kaçınılmazdır.
Read the rest of this entry →

Jan14

“L’affaire Ergenekon était le rêve de Hrant”

Posted on 14/01/2012 by Garine

Standard

(Traduction Georges Festa)

« L’affaire Ergenekon était le rêve de Hrant »

par Yonca Poyraz Doğan

Todays Zaman, 18.01.10

« Si Hrant vivait et voyait l’affaire Ergenekon, il serait aux anges ! », nous confie Sarkis Seropyan. « Il suivrait beaucoup plus cette affaire que nous ne pouvons le faire à Agos. Il ne se contenterait pas de présenter les actualités liées à Ergenekon. »

Seropyan se réfère à l’enquête visant Ergenekon, un groupe néo-nationaliste présumé issu d’un réseau clandestin de groupuscules comprenant des membres des forces armées et accusé d’être derrière plusieurs assassinats non résolus de journalistes, universitaires, leaders d’opinion et écrivains.

« C’était son rêve de voir tous ces gens démasqués. », note Seropyan, se référant aux membres présumés d’Ergenekon, poursuivis par le Procureur public d’Istanbul.

Une enquête, suite à l’assassinat de Dink, a révélé qu’un groupe d’ultranationalistes était derrière ce meurtre. De fortes preuves laissent penser que certains membres de ce groupe avaient des liens avec les services de police au nord, à Trabzon, lieu d’attache des conspirateurs.

Des gendarmes ont ensuite confirmé avoir été informés du complot visant à tuer Dink, avant que le meurtre ne soit commis.

Les avocats de la famille Dink ont affirmé à plusieurs reprises que la police a tenté de masquer les preuves. Fethiye Çetin, qui représente la famille Dink à ce procès, nous avait confié en 2008 que certaines personnes, arrêtées suite à l’opération Ergenekon, furent très actives dans le processus qui conduisit au meurtre de Dink.

Néanmoins, bien que trois ans se soient écoulés depuis l’assassinat de Dink, l’enquête concernant ce crime haineux, n’a abouti à aucune conclusion.

Deux rédacteurs d’Agos, Seropyan et Pakrat Estukyan, ont répondu à nos questions sur Agos après Hrant Dink et d’autres sujets.

Yonca Poyraz Doğan : Après le meurtre de Hrant Dink, vous avez continué à publier Agos sans aucune interruption. Comment les choses se sont-elles passées ?
Sarkis Seropyan : Beaucoup de gens ont défilé dans nos bureaux juste après la nouvelle. Certains – que nous connaissions ou que nous ne connaissions pas – sont venus nous aider à éditer le journal. Grâce à leur contribution, nous avons pu éditer un numéro spécial. Qu’ils ont fait. C’est Ümit Kıvanç, aujourd’hui disparu et qui a travaillé longtemps à Agos comme graphiste, qui a réalisé cette couverture inoubliable. Ce numéro s’est vendu à 50 000 exemplaires, alors que notre tirage normal ne dépasse pas 5 000.

Yonca Poyraz Doğan : Quel est votre tirage actuellement ?
Sarkis Seropyan : Avec ce numéro spécial, notre tirage a augmenté, mais depuis il a progressivement décliné, pour s’équilibrer entre 8 000 et 10 000 exemplaires.

Yonca Poyraz Doğan : Les Amis de Hrant viennent de publier un communiqué de presse rappelant que trois ans se sont écoulés depuis son assassinat et que ceux qui l’ont commandité sont toujours en liberté. Qu’en pensez-vous ?
Sarkis Seropyan : Dans les crimes d’honneur, les adultes utilisent des mineurs afin d’éviter des condamnations plus lourdes et c’est apparemment ce que des adultes ont fait en planifiant le meurtre de Hrant. Un rapport préparé par les avocats de la famille de Dink précise les faits et le processus grâce auquel l’affaire n’a pas été résolue, en dépit de ces mêmes faits. Seuls deux jeunes hommes ont été présentés devant le tribunal en tant qu’assassins. Certaines personnes que je sentais respirer derrière moi lors des audiences sont maintenant jugées en liaison avec Ergenekon. Ce sont des soi-disant avocats, juristes, généraux, etc, mais ils sont maintenant responsables devant la justice. Tôt ou tard, l’affaire Hrant trouvera un lien avec l’affaire Ergenekon, même si nous ignorons jusqu’où Ergenekon sera poursuivi. Mais s’il l’est, ce sera une bonne chose pour le pays. Si Hrant était vivant et voyait l’affaire Ergenekon, il serait aux anges. Il sauterait de joie. Il suivrait beaucoup plus l’affaire Ergenekon que nous ne pouvons le faire àAgos. Il ne se contenterait pas de présenter les actualités liées à Ergenekon. Cette affaire visant Ergenekon, il en rêvait. C’était son rêve de voir tous ces gens démasqués.

Yonca Poyraz Doğan : Selon vous, qu’aurait fait Dink à Agos en liaison avec l’affaire Ergenekon ? Pouvez-vous l’imaginer ?
Sarkis Seropyan : Il était tellement différent ! Il aurait sûrement fait quelque chose que nous n’imaginons même pas. Fatih [Le Conquérant] Sultan Mehmet II fit transporter ses navires à travers les terres. Hrant aurait transporté lui aussi ses navires à travers les terres. Qui peut se le figurer ?

Yonca Poyraz Doğan : Qu’est-ce qui vous frappe le plus dans le rapport préparé par les avocats de la famille de Dink ?
Sarkis Seropyan : Le rapport répète la phrase “Hrant Dink a été tué le 19 janvier 2007, dans plusieurs paragraphes. Il nous rappelle fréquemment le fait, car nous avons fréquemment besoin de nous en souvenir. Nous ne devons jamais oublier ce fait et nous n’oublierons pas. Car si nous l’oublions, l’affaire Ergenekon perdra en importance. Le processus de démocratisation de la Turquie est directement lié au meurtre de Hrant. Personne ne doit oublier que Hrant a été tué le 19 janvier 2007. Tous ceux qui éprouvent un réel amour pour ce pays doivent s’en souvenir. Nous aimons ce pays. Nous aimons l’Anatolie, où vécurent nos grands-parents. Quand je vais en Anatolie, j’ai tellement envie de ressentir cette terre que j’y marche nu-pieds. Je ne le fais même pas chez moi à Istanbul. J’ai 75 ans, j’ai beaucoup de problèmes de santé, de l’hypertension au diabète, mais je vais mieux quand je suis en Anatolie. Là-bas, ma pression sanguine baisse, même quand je mange du fromage salé et une nourriture riche.

Yonca Poyraz Doğan : Dink allait-il aussi en Anatolie ?
Sarkis Seropyan : Parfois, mais le temps lui manquait. Avant d’être assassiné, il voyageait fréquemment à l’étranger. Il était invité à des colloques. Il n’obtint son passeport que deux ans avant son assassinat, ayant été interdit de sortie du territoire à cause de ses activités politiques de gauche durant sa jeunesse.

“La politique officielle ne convainc plus les gens.”

Yonca Poyraz Doğan : “Pensez-vous que le meurtre de Dink ait joué un rôle dans l’empathie croissante au sein de la société turque à l’égard des Arméniens ?”
Pakrat Estukyan : Oui, tout à fait. A l’arrière-plan de cette empathie, il y a le fait que la politique officielle de l’Etat ne convainc plus les gens. Si l’Etat n’avait pas adopté une politique de déni, le meurtre de Dink aurait pu n’être qu’un assassinat de plus d’un journaliste. Mais à partir du moment où il fut tué, du fait qu’il était Arménien, 72 millions de gens en Turquie ont su qu’il avait été tué parce qu’il était Arménien. Pourquoi lui et pas d’autres Arméniens ? Parce que lui disait la vérité. La cérémonie des obsèques montra clairement les réactions des gens.

Yonca Poyraz Doğan : D’après vous, ces sentiments d’empathie existent-ils toujours ?
Pakrat Estukyan : L’euphorie initiale disparut quelque temps après, mais ce genre d’événements peuvent constituer des étapes décisives dans la vie des gens. J’ai lu une réflexion de ce genre dans un article d’Hilal Kaplan, journaliste à Taraf, qualifiant Dink de “Hrant Abi” [mon frère Hrant]. Elle écrit qu’elle fut profondément affectée par deux événements dans sa vie. Le premier, lorsqu’elle s’inscrivit à l’université qu’elle souhaitait, mais dont elle fut exclue à cause de son foulard, et le second est le meurtre de Dink. Elle explique ensuite pourquoi elle se réfère à Dink en tant que “Hrant Abi”, alors qu’elle ne le connaissait même pas avant sa mort. Elle lut, dit-elle, tous les écrits de Dink après son assassinat, se sentant suffisamment proche de lui pour l’appeler “Hrant Abi” et qu’elle ressentit beaucoup de peine de ne jamais l’avoir rencontré. En assistant à ses obsèques, écrit-elle, elle eut l’impression de donner un sens à sa vie. L’on peut donc dire que certaines personnes, en particulier les intellectuels, ont éprouvé ce genre d’expériences. Mais pour revenir à votre question, si nous parlons de l’opinion en général, je ne pense pas que tel soit le cas. Certaines personnes présentes aux obsèques de Dink il y a trois ans, pensent maintenant que l’enquête visant des généraux au titre de l’affaire Ergenekon est un coup des islamistes. Ce sont les paradoxes de la société turque.

Yonca Poyraz Doğan : Comme Dink voyageait avant sa mort et que ses idées étaient observées de près, comment était-il perçu ici ?
Pakrat Estukyan : Avec étonnement, car c’était un homme peu conventionnel. Disant que les Turcs sont un peuple très bon, mais que la politique étatique est fasciste. Pour un Arménien lambda, qui n’est jamais allé en Turquie ou n’a jamais eu de contact avec un Turc, ce n’est pas acceptable car lui ou elle confond les Turcs et l’Etat turc. Le point positif qui surgit après la mort de Dink, c’est que des Turcs et des Arméniens en Allemagne et en France se sont rassemblés lors de manifestations commémoratives. Depuis l’époque où des Turcs sont partis en Allemagne comme ouvriers – et il y avait quelques Arméniens parmi eux -, les associations turques et arméniennes se gardaient d’organiser ensemble des activités sociales. Il est donc significatif qu’elles le fassent maintenant. C’est là un écho aux paroles de Hrant, que certains ont intériorisées.
Sarkis Seropyan : La Turquie a récemment commenté la libération de Mehmet Ali Ağca [qui assassina le journaliste turc Abdi İpekçi et tenta d’assassiner le pape Jean-Paul II]. J’ai noté à la télévision hier soir que les caméras montraient la rue Abdi İpekçi, et je me suis demandé pourquoi la Mairie d’Istanbul n’a pas choisi de rebaptiser Şafak Street, où Hrant fut assassiné, Hrant Dink Street. Des explications risibles ont été données par cette même Mairie, y compris le fait que les postiers auraient des difficultés à trouver la rue si son nom était modifié ! Ceci en dépit du fait que le maire d’Istanbul est présent lors de nos actions commémoratives, en souvenir de Hrant. Même genre de problèmes lorsque nous avons pris l’initiative d’ériger un mémorial discret à l’endroit où Hrant a été assassiné. Je me réfère à cela car votre question concernait les perceptions en Europe. A Marseille, 16 rues portent le nom de personnalités arméniennes. Une rue de cette ville porte même le nom de Hrant. A Paris, il existe une école nommée Hrant Dink. En Arménie, l’amphithéâtre d’une université a pris le nom de Hrant Dink.

Les relations turco-arméniennes vont se normaliser

Yonca Poyraz Doğan : Lorsque Agos fut fondé en 1996, un de ses objectifs était de contribuer à la normalisation des relations entre Turquie et Arménie. Gardez-vous quelque espoir, compte tenu des avancées à cet égard ?
Sarkis Seropyan : Ces étapes sont retardées. J’avais plus d’espoir au début, pas maintenant. Des deux côtés, les forces nationalistes sont trop puissantes et ne sont guère enthousiastes à l’idée d’avoir de bonnes relations de voisinage, encore moins d’amitié. L’opposition soutient que tout ce que fait le gouvernement dans ce processus est mauvais et que c’est eux qui ont raison !

Yonca Poyraz Doğan : J’aimerais m’adresser à M. Estukyan sur ce point et lui demander son opinion à ce sujet. Gardez-vous l’espoir que les relations s’améliorent avec l’Arménie ?
Pakrat Estukyan : J’ai espoir, même si je suis d’accord avec Sarkis sur le fait que les politiciens n’ont pas pour habitude d’être sincères et que l’opposition n’aide pas non plus. Mais je garde espoir car le monde change, en ce sens qu’il existe une volonté de régler de vieux problèmes, en particulier au Caucase. Dans le passé, seuls la force militaire et les accords militaires ont importé dans cette région du monde stratégiquement importante. Mais aujourd’hui, la question concerne les ressources énergétiques, les voies de transport et comment celles-ci peuvent être protégées et sûres. L’Arménie et la Turquie se trouvent toutes deux dans la région, et un conflit dans cette zone ne contribuerait pas au développement et au transfert des ressources énergétiques. Apparemment, l’Ouest ne veut pas prendre ce risque, et les Etats-Unis comme l’Union Européenne pensent de même.

Yonca Poyraz Doğan : Pensez-vous que la communauté internationale aidera aussi à éliminer les problèmes entre l’Arménie et l’Azerbaïdjan ?
Pakrat Estukyan : Elle doit le faire. Afin de mettre un terme aux conflits dans cette région, facteurs d’instabilité.
Sarkis Seropyan : J’aimerais ajouter que je ne trouve pas les politiciens sincères, mais finalement les frontières s’ouvriront et les gens auront plus d’échanges. Depuis la fondation de la république de Turquie, jusqu’à très récemment, les autorités turques ont déclaré que “la Turquie est entourée d’ennemis”. Comment a-t-il été possible que la Turquie fusse en mauvais termes avec tous ses voisins ? Les choses évoluent maintenant dans un sens positif. Tous les voisins de la Turquie seraient-ils bons maintenant, sauf l’Arménie ? Cela aussi va changer.

Les Amis de Hrant demandent : qui a tué Hrant Dink ?

Voici notre réponse : c’est une volonté collective officielle qui a tué Hrant. Ceux qui ont manifesté cette volonté sont brutaux, lâches et fourbes. Ils n’apparaîtront jamais en pleine lumière; ils n’osent même pas se montrer !
Souvenez-vous du complot de la Cage révélé au sein de l’Etat profond. Souvenez-vous comment le meurtre de Hrant fut présenté comme une “opération”.
Ils essaient aussi de nous entraîner dans leurs ténèbres – nous, les amis et proches de Hrant, qui demandons justice. Ils veulent nous faire mordre la poussière des prétoires, ils veulent nous faire désespérer dans notre quête de justice. Nous nous y refusons. Nous n’en avons pas le droit !

http://denisdonikian.wordpress.com/2010/01/21/entretien-avec-sarkis-seropyan-et-pakrat-estukyan-de-la-redaction-d%E2%80%99agos/

Jan14

“Ergenekon case was Hrant’s dream”

Posted on 14/01/2012 by Garine

Standard

18 January 2010 / YONCA POYRAZ DOĞAN, İSTANBUL

If Turkish-Armenian journalist Hrant Dink, who was fatally shot in front of the headquarters of the bilingual Armenian weekly Agos in 2007, were alive today, he would have been overjoyed that the Ergenekon gang is being investigated, Agos Editor Sarkis Seropyan has said.

“If Hrant were alive and saw the Ergenekon case, he would have been over the moon,” he told Today’s Zaman for Monday Talk. “He would have supported the Ergenekon case much more than what we are able to do at Agos. He would not have been satisfied just by presenting the news related to Ergenekon.”

Seropyan was referring to the investigation into Ergenekon, a neo-nationalist gang believed to be the extension of a clandestine network of groups with members in the armed forces and accused of being behind a number of unsolved murders of journalists, academics, public-opinion leaders and writers.

“It was his dream that those people’s masks would drop,” Seropyan said, referring to alleged members of Ergenekon investigated by the İstanbul Public Prosecutor’s Office.

An investigation in the wake of the Dink assassination revealed that a group of ultranationalists was behind the murder. Strong evidence suggested that some members of the group had ties with the police department in northern Trabzon, the hometown of the plotters.

Some gendarmes later confirmed that they had been tipped off about the plot to kill Dink before the murder was committed.

The Dink family lawyers have frequently leveled allegations that police have attempted to obscure evidence. Fethiye Çetin, who represents the Dink family in the trial, had told Monday Talk in 2008 that some people who have been arrested as a result of the Ergenekon operation were very active in the process leading to Dink’s murder.

However, although three years have passed since Dink was killed, the investigation into this vicious murder has yielded no conclusion.

Two Agos editors, Seropyan and Pakrat Estukyan, answered our questions about Agos after Hrant Dink and more.

Following the murder of Hrant Dink, you continued to publish Agos without any interruptions. How did that happen?

Seropyan: A lot of people flooded our offices right after the news. People — some of them we knew and some we did not know or like — came to help us to put out the paper. With their support, we were able to publish a special issue. Indeed, they did it. Long-time Agos page designer Ümit Kıvanç, who is no longer with us, did the unforgettable front page. That issue sold about 50,000 copies even though our circulation did not normally exceed 5,000.

What is your circulation now?

Seropyan: With that special issue, we had an upsurge in our circulation, and since then it has gradually decreased and come to a balance of around 8,000-10,000 copies.

“Friends of Hrant” has just released a press statement noting that it’s been three years since his murder and those who masterminded it are still free. What do you think?

Seropyan: In honor killings, adults use minors to avoid harsher punishments, and this seems like what adults did in planning Hrant’s murder. A report prepared by the Dink family lawyers indicates the facts and the process in which the case was not resolved despite those facts very well. There are only a couple of boys that have been brought before the court as assassins. Some of the people whose breath I sometimes felt on my neck during the hearings are now being tried in connection with Ergenekon. They were so-called lawyers, jurists, generals, etc., but they are now responsible to the court. Sooner or later, Hrant’s case is going to be linked with the Ergenekon case even though we don’t know how far Ergenekon will be pursued. But if it is pursued, it will be good for the country. If Hrant were alive and saw the Ergenekon case, he would be over the moon. He would jump for joy. He would have supported the Ergenekon case much more than what we are able to do at Agos He would not have been satisfied just by presenting the news related to Ergenekon. This case against Ergenekon was his dream. It was his dream that those people’s masks would drop.

What do you think Dink would have done at Agos in relation to the Ergenekon case? Can you imagine it?

Seropyan: He was so different. He would have done something that we cannot even think about. Fatih Sultan Mehmet [“the Conqueror”] II had his warships transported overland. Hrant would have his ships moved overland as well. We can’t even dream about it.

What strikes you the most in the report prepared by the Dink family lawyers?

Seropyan: The report repeats the sentence “Hrant Dink was killed on Jan. 19, 2007,” every few paragraphs. It reminds us of that fact frequently because we need to remember it frequently. We should never forget this fact, and we will not. If we forget this, the Ergenekon case will lose its importance. Turkey’s democratization process has been directly linked with Hrant’s murder. Nobody should forget that Hrant was killed on Jan. 19, 2007. Anybody who has real love for her or his country should remember this. We love this country. We love Anatolia, where our grandparents lived. When I go to Anatolia, I want to feel the land so much that I walk barefooted there. I don’t even do that in my home in İstanbul. I am 75 years old, and I have many diseases, from hypertension to diabetes, but I get better when I am in Anatolia. My blood pressure drops even though I eat salty cheese and rich foods there.

Would Dink go to Anatolia as well?

Seropyan: He would sometimes, but he did not have much time to do so. Before he was murdered, he took frequent trips abroad. He would be called to speak at conferences. He received his passport only a few years before his murder because he had been banned from exiting the country due to his leftist political activities in his youth.

‘Official policies no longer convince people’

Do you think Dink’s murder played a role in increasing empathy in Turkish society toward Armenians?

Estukyan: Yes, it did. In the background of that empathy, there is the fact that the state’s official policies were no longer convincing for people. If the state had not adopted policies of denial, Dink’s murder could have been just another killing of a journalist. But at the moment that he was killed, 72 million in Turkey knew that he was killed because he was an Armenian. Why him but not other Armenians? Because he was telling the truth. The funeral ceremony clearly showed people’s reactions.

Do you think those feelings of empathy still exist?

Estukyan: The initial euphoria died out after a while, but such events can be turning points in people’s lives. I saw a reflection of this in a column by Taraf writer Hilal Kaplan, who referred to Dink as “Hrant Abi” [Brother Hrant]. She wrote that she was deeply affected by two events in her life: One is that she went to the university she wanted but was expelled because of her headscarf, and the second one is the murder of Dink. She further explained why she refers to Dink as “Hrant Abi,” someone she did not even know before his death. She wrote that she read all of Dink’s writings after his murder and felt close enough to call him “Hrant Abi” and that she feels so sorry that she never met him. By attending his funeral ceremony, she wrote, she felt like she was doing a meaningful thing in her life. Therefore, we can say that some people, especially intellectuals, have had similar experiences. But back to your question, if we are talking about the general public, I don’t think that that is the case. Some people who were at Dink’s funeral three years ago now think that the investigation into generals under the Ergenekon case is a scam by Islamists. There are paradoxes in Turkish society.

Since Dink traveled abroad before his death and his ideas were being closely observed, how was he perceived there?

Estukyan: With surprise, because he was an unconventional man. He would say that Turks are very good people but the state policies were fascist. For a typical Armenian who has never been to Turkey or never had contact with a Turk, that was not acceptable because he or she would think of Turks and the Turkish state as one. One positive that came out after Hrant’s death is that Turks and Armenians in Germany and France came together for memorial activities. Ever since Turkish people moved to Germany as workers — and there were some Armenians among them — Turkish and Armenian associations have avoided organized social activities together. So it is significant that they do this now. It is the success of Hrant’s words, which have been internalized by some people.

Seropyan: Turkey has recently been talking about Mehmet Ali Ağca’s [who murdered Turkish journalist Abdi İpekçi and attempted to assassinate Pope John Paul II] release. I noticed on television last night that cameras showed Abdi İpekçi Street, and I asked myself why the İstanbul City Council chose not to rename Şafak Street, where Hrant was murdered, “Hrant Dink Street.” There have been comical explanations for that by the city council, including that postmen would have difficulties finding the street if its name were changed. This happened despite the fact that the İstanbul mayor comes to our commemorative activities for Hrant. There were similar problems when we had an initiative to construct a subtle memorial at the place where Hrant was murdered. I refer to this because your question was in regard to perceptions in Europe. In Marseilles, there are 16 streets named after influential Armenian people. There is also a street in Marseilles bearing Hrant’s name. In Paris, there is a school named “Hrant Dink.” In Armenia, there is a lecture room at a university named “Hrant Dink.”

Friends of Hrant ask: Who killed Hrant Dink?

“And let us give the answer. It was an ‘official’ collective will that killed Hrant. Those who hold this will are brutal, coward and deceitful. They cannot come to light; they cannot dare to show themselves.

“Remember the ‘Cage’ plot unearthed in the depths of the deep state. Remember how Hrant’s murder was defined as an ‘operation.’

“They are also trying to take us into their darkness, us — the friends and lovers of Hrant demanding justice. They want to leave us breathless in the dust of court files, they want us to get weary of following the trials, they want us to feel despair in our pursuit of justice. We will not do so. We cannot afford it.”

‘Turkish-Armenian relations will normalize’

When Agos was found in 1996, one of its goals was to contribute to the normalization of relations between Turkey and Armenia. Do you still have hopes for that as there are steps in that regard?

Seropyan: Those are delayed steps. I was more hopeful at the beginning but not now. On both sides, the nationalist forces are too powerful, and they are not even warm to the idea of having good neighborly relations, let alone being friends. The opposition says that everything the governments are doing in the process is wrong and they are right!

I would like to turn to Mr. Estukyan at this point and ask his opinion on the same issue. Are you hopeful that relations will improve with Armenia?

Estukyan: I am hopeful, even though I agree with Sarkis that politicians are not usually sincere and the opposition does not help either. But I am hopeful because the world is changing in such a way that there is a requirement for the resolution of old problems, especially in the Caucasus. In the past, only military power and military pacts have been important in this strategically important part of the world. But now the issue is about the region’s energy resources, transportation routes and how they can be safe and secure. Armenia and Turkey are both in the region, and a conflict in that area would not contribute to development and the transfer of energy resources. The West apparently does not want to take that risk, and both the United States and the European Union think the same way.

Do you think the international community will also help eliminate problems between Armenia and Azerbaijan?

Estukyan: It has to. It has to do that in order to end the conflicts in the region that are causing instability.

Seropyan: I’d like to add that I don’t find politicians sincere, but eventually the borders will be opened and people will interact more. From the founding of the Turkish Republic until very recently, Turkish authorities have declared that “Turkey is surrounded by enemies.” How has it been possible that Turkey has been on bad terms with all of its neighbors? This is changing now in a positive direction. Are all the neighbors of Turkey now good but Armenia? This will change, too.

Both Agos editors say Hrant was unique

Sarkis Seropyan, one of the founding members of Agos, worked closely with Hrant Dink as an editor until his murder on Jan. 19, 2007. Pakrat Estukyan has been an editor at Agos for two years and writes for the Armenian pages. Both editors say Dink was so different and unconventional that people would have difficulty categorizing him in one group or another.

http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action;jsessionid=F0071695744A9EB65C7697589565E062?newsId=198828