Թոյլ տուէք ներկայացնեմ այսօրուան մեր ճաշացուցակին հազուագիւտ կտորը՝ ղափաման (ճիշդ արտասանութիւնը՝ խափամա, ղափամա. «ղ»ն կարծր արտասանեցէք)։ Իսկ հայերէն գրութիւնը, հետաքրքրուողներուն համար՝ Ղափամա։

Ես ալ անշուշտ հետաքրքրուեցայ, բայց այդքան արմատաւոր տեղեկութեան մը չկրցայ հասնիլ։ Որովհետեւ այս տեսակի տեղեկութիւններուս աղբիւրը զանազան երկիրներու միքիփետիան կամ Նորին Սրբութիւն փնտռողական շարժիչամսիները — որոնց վսեմափայլ անձը հիմա արուեստական ապուշ-խելքամսիի վերածուած է — չէին, այլ ժամանակին հայրս էր։ Դէ, քանի որ ինքն ալ այլեւս մեր մէջ չէ, նոյնիսկ ողորմած հոգին շա՜տոնց հողին հետ մէկ մարմին դարձած է, ինծի ուրիշ ճար չմնաց, քան ձեզի ներկայացնել ենթադրութիւններս եւ, կարդացողին հանդէպ ամօթ չըլլայ ըսելով, քիչ մըն ալ Արմենիփետիայէն հաւաքած հաբային/ամփոփ տեղեկութիւնները։

Ստուգաբանօրէն՝ Ղափամա

Ղափաման, Թուրք Լեզուի Ընկերակցութեան մեզի սորվեցուցած կանոններուն համաձայն (որովհետեւ թուրքերէնի մէջ բառ մը «ğ»ով չի սկսիր), թուրքերէնով «khapama» կը գրուի, «ղափամա» կը կարդացուի՝ քիչ մը կարծր «ղ»ով։ Մեր քով Ղափամա կը գրուի ու այդպէս ալ կ’արտասանուի։ Իմ ենթադրութիւնս — որ համացանցային աշխարհի տեղեկութիւններուն ալ կը համապատասխանէ — այն է, թէ «գոցել»էն կու գայ։ Ուրկէ եկած ըլլալը իրականութեան մէջ այնքան յստակ է, որքան Վահէ Պէրպէրեանի երգիծապատումներուն «Ճաքէթիս ճէպէն չախմախս պէր» հայերէնը։ Իմաստը կամ գործածութիւնն ալ գուշակել չըլլալիք չափ դժուար(!) է՝ գոցել, ծածկել, եւ ասկէ մեկնելով՝ գոց ամանի մէջ եփել։ Գերմաներէնի նման ձեւով՝ անորոշ դերբայ առած բայէն գոյականի վերածուած է։ Կարճ խօսքով՝ ստուգաբանութիւնը պատրաստելէն շատ աւելի պարզ է։

Որքան գիտեմ, թէեւ «քափամա»ն որպէս ճաշի անուն ծանօթ է, իրականութեան մէջ, միւճվէրի կամ փիլաքիի նման, եփելու եղանակ մըն է։ Մեր գիտցած դասական միսի/հաւու քափաման, սմբուկի քափաման եւ այլն։ Գիտէք՝ ինչպէս ղափաման դդումին կափարիչը գոցելով կ’եփենք, բրինձով միսն ալ վրան գոցելով կը փռենք. ահա՛ ամբողջ հարցը այս է։

Որպէս ծէս՝ Ղափամա

Այս ճաշը հայկական կամ «արեւելահայ» մշակոյթին մէջ պարզապէս սովորական ճաշ մը չէ. կը նկատուի առատութեան, ընտանեկան միութեան, բերքահաւաքի եւ հիւրասիրութեան խորհրդանիշ։ Առաւելաբար Նոր Տարուան, Ծնունդին (Հայկական Ծնունդ՝ Յունուար 5-ի ընթրիքին), հարսանիքներու նման մեծ հիւրասիրութեան սեղաններուն վրայ կ’ըլլայ։ Հաւանաբար շատ մարդ կշտացնելուն պատճառով բազմամարդ հիւրասիրութիւններու աւանդական ճաշը դարձած է։ Նոյնիսկ այսօրուան ամերիկեան սփիւռքին մէջ կը տեսնենք, որ ղափաման Գոհաբանութեան սեղանին վրայ ալ աւանդական հնդկահաւին քով իր տեղը գտած է։

Բայց եւ այնպէս, երբ «աւանդական ճաշ» կ’ըսուի, մարդ ակամայ կը մտածէ շատ աւելի երկար դարերէ եկող խոհանոցային մշակոյթի մը մասին։ Քանի որ յայտնի է, թէ դդումն ալ, լոլիկին ու գետնախնձորին պէս, Արեւելք հասած է 18–19-րդ դարերէն ետք, այս ճաշին աւանդական հայկական ժողովրդական կերակուրի վերածուիլը ուշ ժամանակաշրջանի կը զուգադիպի։

Այս բոլորը մէկ կողմ ձգելով ու մեր ուշադրութիւնը «ժողովրդական» մանրամասնութեան վրայ կեդրոնացնելով՝ իմ կարծիքով կը հասնինք ամէնէն կարեւոր բաժինին. այսինքն՝ գործնականին մէջ ճաշին խոհանոցային ու կենցաղային տեղին։ Ղափաման ամէնէն շատ Նոր Տարուան եւ Ծնունդին կը պատրաստուէր եղեր։ «Եղեր» կ’ըսեմ, որովհետեւ այս տեղեկութիւնը ինծի համացանցէն եկաւ։ Միեւնոյն ժամանակ շատ կը պատրաստուէր եղեր հարսանիքներուն, բազմամարդ հիւրասիրութիւններուն եւ բերքահաւաքի ժամանակ։ Ես ինծի ամէնէն հետաքրքրական թուացող մանրամասնութենէն սկսիմ՝ բերքահաւաքէն։ Իրականութեան մէջ ճիշդ այս մանրամասնութեամբ կ’իջնենք ճաշին էութեան եւ կը հասնինք մեզի ամէնէն տրամաբանական թուացող տեղեկութիւններուն։ Յատկապէս աշնանային բերքահաւաքի շրջանին պատրաստուող ղափաման իրականութեան մէջ մեզի տեղեկութիւն կու տայ նաեւ սնունդը պահպանելու եղանակներուն եւ բանջարեղէններու/պտուղներու եղանակին մասին (տեղեկութիւն մը, որ Զէտ սերունդին համար սեւ խոռոչի բնոյթ ունի)։ Ձմրան դիմացող դդում բանջարեղէնը կը լեցուի ամբողջ ձմեռ սնանելու համար չորցուած ու պահուած պտուղներով, չիրերով եւ դիմացկուն սնունդ եղող բրինձով, ապա կը պատրաստուի հարստութեան խորհրդանիշ մեղրով ու դարձեալ չիրերով։ Այս ճաշին թէ՛ բերքահաւաքին գիւղաբնակներու, թէ՛ տօն-տօնախմբութիւններուն բարեկեցիկ խաւի տուները մտնելը իրականութեան մէջ ճաշին մասին ամէնէն մանրամասն տեղեկութիւնը կու տայ մեզի։ Լեցուած դդումը միեւնոյն ժամանակ լիութեան ու առատութեան խորհրդանիշ դարձած է։

Գիւղերու մէջ ղափաման կախելով կը պատրաստուի գետնափոր թոնիրներուն մէջ, ուր հացն ու լաւաշն ալ կ’եփուին։ Հետեւաբար, լաւաշ պատրաստելուն պէս, ղափամա պատրաստելն ալ տան/ընտանիքի ծէսի մը վերածուած է։ Տան բնակիչներուն (հիմա չգիտցայ՝ «կիներուն» ըսելը աւելի՞ ճիշդ կ’ըլլար) գետնափոր/հորի թոնիրներուն — որոնց անունին յետոյ սորվեցայ, որ «թոնիր» է — շուրջ հաւաքուելով այս ծէսը կատարելն ալ կարծես միութիւն, միասնականութիւն եւ աւանդութիւն կը բերէ իր հետ։

Սակայն, որքան գիտեմ, այս ճաշին պաշտօնապէս Հայաստանէն դուրս գրեթէ չհանդիպեցայ։ Նոյնիսկ, ասիկա ուղղակի արեւելահայերուն պատրաստած ճաշն է։ Ինչպէս թարմ գինձը, զանազան խոտերն ու նախաճաշին օղին եւ խաշի մատուցումը արեւելահայ աւանդութիւն են, իսկ թոփիկը, ձիթապտուղի իւղով տոլմաները, փայծաղի տոլման ու սկումբրիայի տոլման արեւմտահայ աւանդականներ են, եւ մինչեւ շատ կարճ ժամանակ առաջ այս աւանդականները փոխադարձաբար գրեթէ անծանօթ էին, ահա՛ այս ղափաման ալ արեւելահայերուն, այսինքն՝ Հայաստանի «աւանդական» համն է, ու մենք՝ արեւմտեաններս, անկեղծօրէն շատ չէինք ճանչնար։ Մեր տուներուն մէջ շատ չէր պատրաստուեր, գոնէ որքան ես կը յիշեմ։

Հէյ Ջան Ղափամա

Ես այս ճաշով չէ, բայց երգովը մեծցայ։ Ճաշը շատ հաճելի, զուարճալի եւ կշռութաւոր երգ մը ունի։ Երգը կը պատմէ թէ՛ պատրաստութիւնը, թէ՛ սեղանի աւանդութիւնը եւ թէ՛ քիչ մը հայկական կատակերգութիւնը։ Հաւատացէ՛ք, ձեր գիտցած Անատոլուի խոհանոցէն եւ հիւրասիրութեան երեւոյթներէն շատ ալ տարբեր չէ։ (https://www.youtube.com/watch?v=KliGvu8Tjbw)

Երգը, գոնէ իմ գիտցածովս, ամէնէն նշանաւոր «ճաշով երգ»ն է։ Հայերէն երգի մը մէջ ճաշ ըլլալը պէտք չէ զարմանալի ըլլայ, չէ՞։ Բայց զիս միշտ զարմացուցած է, որ իր ստամոքսին, քիմքին, ճաշին եւ միեւնոյն ժամանակ իր մշակոյթին այսքան կապուած ժողովուրդ մը ուտել-խմելու/խոհանոցի մասին այսքան քիչ երգ ունի։ Կարծեմ այս հարցին մէջ ալ «գաղթ» մը եղած է։ Այլապէս, իր ժողովրդական երգերուն մէջ թասի մէջ սիսեռ, պահարանի մէջ մածուն դրուող, «Ֆիտայտա»ին մէջ մածուն գողցող կեսուր ունեցող մշակոյթին հետ նոյն աշխարհագրութեան մէջ երեք հազար եւ աւելի տարի ապրած «բոլորովին տարբեր» մշակոյթի մը մէջ աւելի շատ «ճաշ» պէտք չէ՞ր ըլլար։ Դուք այս մտածումներուն մէջ քարացած մնացէք, մենք անցնինք բաղադրատոմսին։

Բաղադրատոմս

Հիմնական բաղադրութիւններ.
Դդում
Մեղր
Հալած կարագ

Միջուկին բաղադրութիւնները.
Բրինձ (երկար բրինձ, որ հատիկ-հատիկ պիտի մնայ։ Եթէ կարելի է՝ առանց բոյրի։ Ես պասմաթի գործածեցի. շատ ուժեղ հոտ չունեցող ժասմին կամ քարոլինա բրինձ ալ թերեւս կարելի է գործածել։)
Չոր ծիրան
Սալորի չիր (մուգ մանուշակագոյն)
Չամիչ/մանր չամիչ
Դարչին
Մեղր
Աղ
Հալած կարագ

Կարգ մը բաղադրատոմսերու մէջ (թթու կանաչ) խնձոր ալ կ’աւելցուի։ Կարգ մը աղբիւրներու մէջ ընկոյզի եւ/կամ նուշի հանդիպեցայ. տրամաբանական թուեցաւ, ես ալ ընկոյզ աւելցուցի, անոր տուած խրթխրթանութիւնը կը սիրեմ։ Դարչինէն, պտղունց մը սեւ պղպեղէն ու աղէն զատ ուրիշ համեմունք չգործածեցի։

Նախ բրինձս թեթեւ մը խաշեցի։ Շատ ալ չմեռցուցի, քանի որ դդումին մէջ կրկին պիտի եփուէր։ Սալորի ու ծիրանի չիրերը մանրեցի։ Կարելի է ամբողջութեամբ ալ դնել, բայց քանի որ իմ դդումս մանրիկ էր՝ նախընտրեցի մանրել։ Չամիչները աւելցուցի, ընկոյզը խոշոր կտորներով կոտրեցի, դարչինը, մեղրը, աղն ու կարագը աչքի չափով աւելցուցի։ Մի՛ հարցնէք՝ ո՞ր աչքով. հոգիի աչքով, կամ ըսենք՝ բնազդով։ Բոլորը լաւ մը խառնեցի։ Դդումին ներսը մաքրելէ, քիչ մը աղելէ, ապա մեղրով ու կարագով պատելէ ետք՝ միջուկը լեցուցի։ Բրինձը կ’ուռի մտահոգութեամբ բերնէ-բերան չլեցուցի, բայց լեցուցած ըլլայի՝ աւելի լաւ պիտի ըլլար։ Մնացած կարագն ալ մէջը լեցուցի, կափարիչը գոցեցի ու 180 աստիճան տաքցուած փուռը դրի։ Մօտաւորապէս 45 վայրկեանէն դդումը կակուղցած էր։ Սովորական, հսկայական չափի դդումներուն համար ժամանակը մէկէն երեք ժամ կրնայ տեւել եղեր։ Կակուղցած ըլլալն ալ կրնանք հասկնալ դդումը «դանակահարելով»։ Ասիկա ալ ինծի պէս չգիտցողներուն ակնարկ ըլլայ։

Փուռէն հանելէ ետք շերտեցի։ Դիտած տեսերիզիս մէջ վրան կրկին մեղր ու կարագ կը լեցնէին, բայց ես չըրի։ Ըսելը ամօթ է՝ ընտանիքով ախորժակով թաղեցինք։ Քանի որ ապուրի դդում (Հոքքայտօ տեսակ) գործածած էի, կեղեւն ալ աղուոր մը կերանք։ Իբրեւ անուշ ալ կարելի է ուտել եղեր. այդ աստիճան։

Գալով չափերուն՝ դիտած տեսերիզներուս մէջ ամէն ինչ աչքի չափով կ’աւելցուէր։ Պատրաստութեան ընթացքին համտեսելով աղ, մեղր եւ այլն կ’աւելցնեն, բայց քանի որ համը չէի գիտեր՝ ամէն ինչ սրտիս ուզածին պէս դրի։ Կրնաք համեմատութիւնը ձեր գործածած բաղադրութիւններուն համաձայն հաշուել։ Ես գործածեցի փոքր դդում մը (ըսենք՝ 20 սանթիմեթր տրամագիծով), կէս գաւաթ պասմաթի բրինձ, ափ մը ընկոյզի միջուկ, հինգ-վեց ծիրանի չիր, նոյն չափով սալորի չիր, ափ մը չամիչ եւ պտղունց մըն ալ տոլմայի մանր չամիչ։ Աղը, մեղրն ու դարչինը իսկապէս աչքի չափով եղան. չափ չեմ կրնար տալ։

Էֆէնտի՛մ, թող ձեր սեղանները ղափամայէն անուշ, զրոյցները մեղր-սեր ըլլան։ Ուրախ ու ողջ մնացէքս։

Ղափամա (Հէյ Ջան Ղափամա)

Հեյ ջան ղափամա
Համով հոտով ղափամա
Հեյ ջան ղափամա
Անուշ կաթով ղափամա

Առանք հասած դդումը
Առինք բերինք մեր տունը
Մանր կտրած աղեցինք
Թոնրի մեջը կախեցինք

Հեյ ղափամա ղափամա
Մեղր մեջը ղափամա
Հեյ ջան ջան ղափամա
Փուխուխ մեջը ղափամա

Ջան հեյ ջան հեյ ջան հեյ ջան
Ջան հեյ ջան հեյ ջան հեյ ջան

Հեյ ջան ղափամա
Համով հոտով ղափամա
Հեյ ջան ղափամա
Անուշ կաթով ղափամա

Յուղներեսին գույն տվեց
Էնպես պահեք չը ծորա
Էնպես տարեք չը թափի
Խաս շորերուս չաղտոտի

Հեյ ղափամա ղափամա
Մեղր մեջը ղափամա
Հեյ ջան ջան ղափամա
Փուխուխ մեջը ղափամա

Ջան հեյ ջան հեյ ջան հեյ ջան
Ջան հեյ ջան հեյ ջան հեյ ջան

Հեյ ջան ղափամա
Համով հոտով ղափամա
Հեյ ջան ղափամա
Անուշ կաթով ղափամա

Թուխալ արած եկան տուն
Հարյուր հոգի անգուշտ տուն
Ես ինչ անեմ ինչ անեմ
Հարյուր հոգուն մեկ դդում

Եկան էլ հեր ու հորքուր
Եկան էլ մեր ու մորքուր
Եկան քեռի քեռեգին
Քուhնամի ու դեկերգին
Եկան սանիկ սանամեր
Հարսնակուր ու հարսնաքույր
Եկան մոտիկ հեռավոր
Զոքանչ կեսուր ու քավոր

Ջան հեյ ջան հեյ ջան հեյ ջան
Ջան հեյ ջան հեյ ջան հեյ ջան

Հեյ ջան ղափամա
Ով մեկն ուտի կուշտանա
Հեյ ջան ջան ղափամա
Չուտողը ինչ կիմանա

* * *

Աղբիւրի բնոյթ ունեցող հայկական/հայամերձ ուսումնասիրութիւններ

Իրինա Պետրոսեան եւ Տէյվիտ Անտըրվուտ — Armenian Food: Fact, Fiction & Folklore
Armeniapedia-ի «Ghapama» յօդուածը
iArmenia-ի մշակութային գրութիւնը
Heghineh Cooking Show-ի բացատրութիւնները
JAMnews-ի մշակութային յօդուածները

Այս գրութեան բնօրինակը թրքերէնով ԱԿՕՍ-ի հասցէին մէջ ու հոս հրատարակուած է։ 

Այս թարգմանութիւնը արհեստական բանականութեամբ պատրաստուած է, սխալներուն համար նախապէս ներողութիւն կը խնդրեմ։

Աս խըտար:
Կարինէ Պ. Սերովբեան: