Մեր մեծերէն սորվեցանք համեստ ըլլալ։ Միշտ «դուն քեզ մի՛ փորձեր պատմել ու գովել, ձգէ ուրիշը գովէ քեզ ու ըրածներդ» խօսքերով մեծցանք։ Մեր մեծերն ալ այս «նշանաբանով» ապրած են։ Անաղմուկ եղած են թէ՛ իրենց կեանքը, թէ՛ մեկնումը։ Մենք ալ տակաւին այսպէս ենք, այսինքն՝ մեր սերունդը։ 25-էն ետք(!) փոխուելիք վիճակ չունինք, չէ՞։ Բացի այդ, մենք միայն մեր մեծերը (գացածներն ալ ներառեալ) չամչցնելով ապրիլ գիտենք. ուրիշ կերպ վարուիլը ամօթ կը համարենք։

Այնքան, որ մենք նոյնիսկ ընտանիքէն ներս գովասանք ընելէ կը խուսափինք։ Օրինակ՝ մայրս հանգստեան կոչուած ուսուցչուհի է։ Իմ աշակերտութեան շրջանէս շարունակուող սովորութեամբ, պատշաճութեամբ եւ աշխատանքի բարոյականութեամբ այնքան երկար ժամանակ, որքան կարելի է՝ նոյն վայրերուն մէջ աշխատած է, որ Պոլսահայերուն մէջ գրեթէ ընտանիք չէ մնացած, որուն ձեռքը չէ դպած։ Նոյնիսկ որոշ ժամանակ ետք իր աշակերտներուն հետ պաշտօնակից դարձած է, եւ ամբողջովին անոնց խօսքով կրնամ ըսել, որ անոնք նոյնիսկ պաշտօնակցութեան ընթացքին շարունակած են իրմէ սորվիլ։ Այսօր իսկ ընտանիքի մը երրորդ սերունդը, որուն երկու սերունդը աշակերտը եղած է, մայրս ոչ թէ ստիպուած, բնա՛ւ, այլ իր հաճոյքով կ’այցելէ։

Եղբայրս ու հայրս ալ կը պատմէի, նոյնիսկ ողորմած մօրական ու հօրական մեծ մայրերս գիրքի արժանի կիներ էին, բայց այս անգամ ես ինծի պիտի հակասեմ։ Անոր համար դարձեալ լռեմ, իսկ ողջամիտները, անոնք որոնց Այ Քիւն կօշիկի չափէն քիչ մը աւելի մեծ է, լռութենէս թող հասկնան։

Դառնալով ինծի՝ ես ինքզինքս ճանչնալէս ի վեր կը գրեմ։ Նախակրթարանին թիւերով ինքս ինծի պատմութիւններ գրելու ձեւ մը հնարեցի։ Նոյնիսկ եթէ պատմեմ՝ թերեւս չհասկնաք. այդ աստիճան։ Երբ խելքս քիչ մը աւելի հասաւ, բառերուն հետ մտերմանալ սկսայ։ Նախ դասի տետրերուն մէջ պահուած թուղթերու վրայ, ապա օրագիրներու մէջ, յետոյ ընկերական խումբերուն, իսկ ամէնէն վերջը ընկերային հարթակներուն վրայ (իբրեւ քրէշէնտօ՝ Yahoo Group, պլոկ, Ֆէյսպուքի խումբեր, իմ Ինսթակրամի ու Ֆէյսպուքի էջերս եւ այլն) գրեցի։ Բայց գրեթէ ոչ ոք գիտցաւ ասոնց մասին, ընտանիքս ալ ներառեալ։ Որովհետեւ ես թուաբանական ճիւղի աշակերտ էի…

Ապա երկար ժամանակ, դէմքս կարմրելով, մտիկ ըրի գրածներուս հասցէին եկող գովեստները։ Անպայման գիրք պէտք է հրատարակէի, այս պատմութիւնները պէտք է բոլորին հասնէին։ Գրածներուս մէջ կային թէ՛ 70-ական, 80-ական եւ նոյնիսկ 90-ական տարիները, թէ՛ ճաշի բաղադրատոմսեր, թէ՛ ընտանեկան յուշեր եւ թէ՛ ժամանակաշրջանի յիշատակներ։ Նախ՝ մենք մեծցած ենք բեմին վրայ միշտ վարագոյրին ետեւը մնացողներու ձեռքով. մենք մեզ առաջ նետելով «Ե՛ս հա, ե՛ս…» ձեւով մեր գովազդը ընելու «տաղանդ» չունինք։ Բացի այդ, մեր առջեւ այնպիսի հսկայ օրինակներ, հսկայացած գործեր ու այնքան մշակութային հաբ-տեղեկութիւններ կան, որ ի՞նչ գիտնամ, քիչ մըն ալ կ’ամչնամ։ Գիրքի ալ չկրցայ վերածել, որովհետեւ կարգիս պէտք էր սպասէի. տակաւին կը սպասեմ…

Գրածներս ընդհանրապէս մանկութենէս միտքս մնացած եւ սեփական խոհանոցիս մէջ աւանդութենական ձեւով շարունակած պատրաստել բաղադրատոմսերն են։ Նպատակս անոնց ճիշդ կամ սխալ ըլլալը, կամ ճաշին ազգութիւնը, պատկանելիութիւնը քննարկել չէ։ Իմ եռանդս սիրտս թափելն է եւ, խոհանոցի ծիրին մէջ, սեփական մեծ մայրերէս եկած՝ մեր ընտանիքին «ճիշդ» սորված բաղադրատոմսերը բաժնելը։

Օրինակ՝ ձիթապտուղի իւղով ճաշերը։ Ողորմած Ռոզա Եայաս այս բաղադրատոմսերը կա՛մ ամուսնանալու համար Յունաստան գացած օրերուն, կա՛մ երկար տարիներ հրեայ ընտանիքի մը քով ծառայած իր մամասէն սորված պէտք է ըլլայ։ Մեր քով, օրինակ, ձիթապտուղի իւղով ճաշերուն բնաւ լոլիկի մածուկ չ’ըլլար։ Առատ շաքարով, անուշահամ կ’ըլլան։ Ասիկա առաջ ալ գրած եմ եւ, որպէսզի գիտցուի ու աւելի շատ սորվուի, երբեմն դարձեալ նոր-նոր պիտի յիշեցնեմ. հին ատեն, երբ ձիթապտուղի իւղով ճաշերը պղինձէ կաթսաներու մէջ կը պատրաստուէին Կարաճապէյի ճաշի սոխով, որ տաքութիւն տեսնելուն չէր հալեր, այդ սոխին արձակած շաքարով կ’անուշնային։ Այսօր, ամէն ինչի պէս արագացած խոհանոցն ալ այս եւրոպականացումէն իր բաժինը ստացաւ։ Այլեւս ձիթապտուղի իւղով ճաշերուն մէջ առնուազն աղին չափ շաքար կը գործածենք։

Մանկութեանս ձիթապտուղի իւղով ճաշերէն միայն կանաչ լուբիան ու կարմիր լուբիան կ’ուտէի։ Իմամ պայիրտը ուտելուն տարիներ ետք սկսայ։ Արթիշոքի, բակլայի ու պամիայի հարցերուն չեմ մտներ։

Ինչպէս գիտէք՝ ամառը եկաւ։ Ըսի՝ աւանդական դարձածներուն մէջ քանի մը ձիթապտուղի իւղով ճաշ ալ ցանեմ։ Այսօրուան բախտաւոր բաղադրատոմսը իմամ պայիրտըն է։

Ինչո՞ւ իմամ պայիրտը։ Որովհետեւ իմ մեծցած տան մէջ իմամը այսօրուան արհեստաւորներու ճաշարաններէն տարբեր կը պատրաստուէր։ Հիմա սմբուկը տապկելով, քարնըյարըքի պէս լեցնելով կը պատրաստեն։ Մեր իմամը ուրիշ ձեւով կը մարէր։ Գոնէ Ռոզա Եայայիս իմամ մարեցնելու եղանակը ուրիշ էր։ Նոյնիսկ իմամը մարեցնելնիս հնութիւն մըն է՜։

Իմ գիտցածովս սմբուկը ամբողջութեամբ միայն քարնըյարըքի մէջ կը գործածուի. ան ալ միսով կ’ըլլայ, փուռը կ’եփի եւ այլն, եւ այլն, եւ այլն։ Այսինքն՝ քանի որ մօրս/եայայիս տունը այսպէս տեսայ, իմ ճիշդս ասիկա դարձաւ։ Պալատին մէջ ինչպէ՞ս էր, յոյնը իմամը ինչպէ՞ս կը մարեցնէ՝ չեմ գիտեր։ Թէեւ անունս Խըտըր չէ, ձեռքէս եկածը այս կրնայ ըլլալ։

Երբ ճաշին ստուգաբանական ու պատմական ինքնակենսագրութիւնը քիչ մը կը հետազօտենք, թէեւ ան հայկական ու յունական խոհանոցներուն մէջ տեղ ունի, գրաւոր աղբիւրներուն մէջ ընդհանրապէս օսմանեան խոհանոցին պատկանած ըլլալու տեղեկութիւնը կայ։ Անունին ալ թուրքերէն մնալը եւ ոչ-թրքական խոհանոցներուն մէջ նոյն անունով գործածուիլը կը զօրացնեն այն պնդումը, թէ ան կը պատկանի Օսմանեան կայսրութեան, ուր թուրքերէնը գերիշխող լեզու էր։ Ես ընդհանրապէս ինքնաբերաբար կը կարդամ՝ ձիթապտուղի իւղով ճաշերու մշակոյթը յոյնէն, իսկ վեկանական խոհանոցը՝ քրիստոնէական պահքի պատճառով հայէն։ Երբ երկու ժողովուրդներուն ալ Օսմանեան կայսրութեան հետ կապերը նկատի առնենք, ես անձամբ այս ընթերցումին մէջ խնդիր չեմ տեսներ։ Որովհետեւ կերակրագիտութեան մէջ վաղուց սորված ենք չզարմանալ Հարաւարեւելքի մէջ արաբական, Արեւմուտքի մէջ յունական, իսկ Հիւսիսարեւելեան Անատոլուի մէջ կովկասեան/վրացական ազդեցութեան։ Ասոնք ալ իբրեւ հաբ-տեղեկութիւն առինք ու մէկ կողմ դրինք։ Վերջ ի վերջոյ ճաշը դրօշակի մէջ փաթթելով չենք ուտեր, բայց հետաքրքրութենէ քիչ մը հետազօտելուն մէջ խնդիր պէտք չէ ըլլայ։

Գանք բաղադրատոմսին։ Էֆէնտի՛մ, սմբուկները շերտ-շերտ կը կեղեւուին։ Նախ մէջտեղէն լայնքին երկուքի կը բաժնուին, ապա ամէն կէսը երկայնքին կը շերտուի։ Կլոր չէ, երկար շերտեր պիտի ըլլան։ Դասական ձեւով սմբուկի շերտերը աղաջուրի մէջ կը սպասցուին, որպէսզի դառնութիւնը ելլէ։ Մինչ անոնք կը սպասեն, բաւական շատ սոխ կը կտրուի պիյազի ձեւով, իսկ լոլիկները՝ շերտերով։ Եթէ սխտորի պճեղները փոքր են՝ ամբողջ կը ձգուին, իսկ եթէ խոշոր են՝ կարելի է երկուքի բաժնել։

Կաթսայի մը ամէնէն տակը սոխ կը շարուի։ Վրան՝ լոլիկ, իսկ ամէնէն վերը՝ սմբուկի շերտերը։ Ես ամէն խաւի վրայ պտղունց մը աղ ու շաքար կը ցանեմ եւ արանքները առատ սխտոր կը նետեմ։ Եթէ բաղադրութիւններդ շատ են՝ քանի մը խաւ, իսկ եթէ ոչ՝ մէկ խաւ ըրէք։ Ամէնէն վերը կրկին սոխ, լոլիկ եւ լրացուցիչ աղ, շաքար, սխտոր ու սրտերնուդ չափ ձիթապտուղի իւղ աւելցուցէք։ Որքան կարելի է՝ լայն կաթսայի մէջ պատրաստեցէք։ Մինչեւ տկտկալը միջակ կրակի վրայ, ապա մոմի կրակով՝ «մըղըլ-մըղըլ», կափարիչը գոց, առանց ջուր աւելցնելու եփեցէք։ Ասոր կերակրամոլները «քրտնեցնելու եղանակ» կ’ըսեն։ Տապկել, խարկել, խրթխրթացնել, կարամելացնել չկայ. ձեր գիտցած սովորական կաթսայի ճաշին պէս։ Երբ գոյները փոխուին՝ արդէն կը հասկնաք, որ եփած է։ Ես երբեմն, իբրեւ զբաղում, փափրիքա պղպեղ կը շերտեմ. թէ՛ զարդարանք, թէ՛ գոյն եւ թէ՛ համի տեսակէտէն ներդրումը կարելի չէ ուրանալ։ Երբեմն ալ կիտրոնի հիւթ կ’աւելցնեմ. ամրան ձիթապտուղի իւղով ճաշը կը զովացնէ եւ թարմութիւն կու տայ։ Ի դէպ, ես ձիթապտուղի իւղով բոլոր ճաշերս, ճնշումով կաթսային մէջ պատրաստուողներն ալ ներառեալ, զերօ խարկումով կ’եփեմ։ Միշտ առանց ջուրի, ուղղակի քրտնեցնելու եղանակով եւ բոլոր բաղադրութիւնները միասին կ’եփեմ։ Ո՛չ թէ որովհետեւ ճիշդը այս է, այլ որովհետեւ մեծերէս այսպէս տեսած ու սորված եմ։Գանք բաղադրութիւններուն ու չափերուն։ Չկարծէք, թէ սխալ գրուած է. իմ քով լոլիկը, սոխն ու սխտորը զարդարանք չեն, ուղղակի սմբուկին չափ դեր ունին։
4 միջակ սմբուկ
4 միջակ լոլիկ
4 միջակ սոխ
1 գլուխ (ոչ թէ պճեղ, այլ՝ գլուխ) սխտոր (ես երկու կը դնեմ, բայց թերեւս չափազանցելէ վախցած եմ)
Աղ-շաքար (երկուքական անուշի դգալ)
Ձիթապտուղի իւղ (մօտաւորապէս մէկ շերեփ՝ գրեթէ կէս գաւաթ)

Բարի ախորժակ…

Յ.Գ.- Եղանակին եւ տրամադրութեանս կառավարիչին յատուկ փափաքին համաձայն՝ ես այս եղանակով դդում պայիրտը եւ սունկ պայիրտը ալ պատրաստած եմ։ Կարծեմ եթէ իմամ պայիրտըն ընդունինք իբրեւ միւճվէրի, կիւվէճի, թթուով եփելու եւ այլնի նման եղանակ մը, մեր ուզած բանջարեղէնը առատ լոլիկով, սոխով, սխտորով ու ձիթապտուղի իւղով մարեցնելով՝ կրնանք մեր խոհանոցին գոյն, ներդաշնակութիւն եւ ստեղծագործութիւն աւելցնել։ Ասիկա ալ թող ըլլայ իր ետեւէն տարր հնարող կնոջ համեստ խորհուրդը ձեզի։

Այս գրութեան բնօրինակը թրքերէնով ԱԿՕՍ-ի հասցէին մէջ ու հոս հրատարակուած է։ 

Այս թարգմանութիւնը արհեստական բանականութեամբ պատրաստուած է, սխալներուն համար նախապէս ներողութիւն կը խնդրեմ։

Աս խըտար:
Կարինէ Պ. Սերովբեան: